Ivar Aasen-sambandet

Mål og «møl»

2012-02-03T19:49:00.003+01:00

Som eit avkjøme av uvêret kring nynorskupplæringi laga VG ein test med ei rad nynorskord, og denne testen var ikkje mindre nyfikin en at den mèd fekk ein viss gaum i nyhendebilætet.

Serleg ansande var det at styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, i dette samanhanget hævda at feitleik er eit ord ingen har høyrt um, og at det heiter «fedme» på nynorsk. «Fedme» stend kje i nynorskordboki, må vita, og med mange liketydande ord som feitleik, feite og fite i nynorsk er det liten grunn til å triva til danske former det fyrste ein gjer.

Grepstad gav òg tokken av at alle ordi i denne testen var «møl» eller avaldra, men brorparten av deim er i røyndi i livande bruk i dag, ja, sume i bokmål dessmeir, og resten av ordi kunde med fyremun nyttast i eit rikt mål.

I staden for å kommunisera positive språkhaldningar, i dette tilfellet mot ordskatten vår, sér det ut til at Grepstad driv hets mot tradisjonell nynorsk, og dét er radt det same som han skuldar VG for å gjera andsynes nynorsken ålment med denne testen. Soleis tér Grepstad seg som ein laus kanon på dekk i Språkrådet, med ein personleg agenda og eit faglegt fåvit som ikkje er i tråd med uppgåva Språkrådet har: å verna um det norske målet og vyrdnaden for det.

Det er kje godt å sjå korleis VG kunde laga ein retteleg test utan å ty til vanskelege ord heller – ein test med gjengs ord hadde kje vore mykje til test. Med eit par undantak (serleg avløysarordi Språkrådet har laga) var VG-testen difor tolleg brukande.

Sermerkte nynorskord er kje kjernen i nynorsk, men utan dei sermerkte ordi er kje nynorsk lenger nynorsk, men ein ny versjon av bokmål. Ottast ein dei sermerkte nynorskordi, har ein difor mist den sjølvtrygge målkjensla som er fyresetnaden for god nynorsk.

Norskt Måldyrkingslag modar upp til å nytta sermerkte nynorskord der dei høver best og grannast til tanken ein vil bera fram. Målet dug kje utan.

Pedagogiske vanskar

2012-01-25T14:18:00.003+01:00

Fyrrdagen fekk Kristin Halvorsen mange lastord frå målrørsla for det flest alle sér som ei varsla nedbyggjing av upplæringi i nynorsk i skulen. Um Halvorsen skal ha lastord for noko her, lyt det helst vera for at ho strøyer sand på eit illtevjande framlegg frå Utdaningsdirektoratet utan å kjenna nåstanken eller utan å gå ved at det ligg ein hund nedgraven einkvan staden. Men lat no SV-Kristin liggja.

Utdaningsdirektoratet har kome med eit framlegg der dei formelle kravi til kompetanse i sidemål (les: nynorsk) skal minskast, og den eigne karakteren i sidemål fell burt. Sér me på røyndi ute i skulen, er det so som so med kompetansen i upplæringi alt i dag. Når den eigne karakteren um so er fell burt, fell siste tildrivet til å gjera noko som helst med nynorskupplæringi burt, det mèd.

Kva dette fær å segja for nynorskkompetansen åt folk flest, er uvisst; alt i dag sér me mange tidlegare elevar som med handi på hjartat sver på at dei ikkje kann – og snaudt skynjar – nynorsk. Skilnaden er at dei no kjem til å kunna segja at denne kunnskapsskorten er i tråd med læreplanen i norsk!

Når ein ikkje lenger kann setja fyre at folk flest har grunnleggjande kompetanse i nynorsk, vert det vandt å halda uppe kravet um at nynorskbrukarar skal sjå nynorsk i møtet med statsorgani. Til det er byråkratiet for stort. Me kann soleis venta at næste stiget vert ei formell utholing av mållovi. Ikkje på dette umkvervet heller svarar røyndi i dag til dei formelle lovkravi, men mållovi har ingi sanksjonsråder, og då so.

Utdaningsdirektoratet ser soleis ut til å på eige tildriv føra ein målpolitikk som vil avskipa nynorsk som jamstelt offisielt mål i Noreg. I staden for å ta tak i dei pedagogiske problemi i undervisingi, vil direktoratet løysa floken ved å klyppa sund heile tråden.

Men har dei andsvaret åleine?

Eller kvifor kann dei i det heile koma med eit slikt vitlaust framlegg?

Jau, dei er ikkje åleine um vitløysa i statlege organ, og største andsvaret ligg fulla på Kulturdepartementet og Språkrådet. Det er dei tvo som styrer med sjølve nynorsken i statleg bunad, og Utdaningsdirektoratet kann ikkje anna en å ta fyre seg den nynorsken dei fær på bordet. Når offisiell nynorsk med virvaret sitt av former utan system og samanhang er vorten ei pedagogisk blautmyr som ingen korkje kjenner skyldnad til eller sér fyremunen i å fylgja, vert dei praktiske vanskane med å læra «normi» so store at det grensar mot løgje og toskeskap å freista låst som det ikkje er dette som er sjølve storvanden i nynorskupplæringi. Men det er det ikkje upp til Utdaningsdirektoratet å segja.

Det me saknar, er ei fast, tydeleg norm som staten nyttar og som elevane lærer, ikkje eit pseudolingvistiskt frigjeringseksperiment med valfrie former i aust og vest som longo har synt seg å ikkje fungera. Fær ein på plass ei slik norm, kann ein laga betre pedagogiske upplegg, og då har ein noko å slå i bordet med når Utdaningsdirektoratet tek lettaste vegen undan jobben sin.

Det gjev seg sjølv at ei slik norm ikkje kann vera eit bleikt avbrigde av bokmål, slik det vedtekne framlegget til ny nynorskrettskriving legg upp til. Dersom tanken med nynorsk vert redusera til ei liti lista med ord som er sereigne for nynorsk, og ein liten tabell med grammatiske former som vik av frå bokmål, slik at eit automatiskt umsetjingsprogram greider biffen, er legitimiteten til nynorsk som kulturarv og eige mål burte.

Det hjelp difor lite alt Håvard Øvregård og Noregs Mållag lirar av seg av i og for seg sers gode argument i striden mot direktoratet – røyndi byggjer ikkje upp under argumenti. Dei lyt byrja med grunnlaget for nynorsk:

Ei fast, tydeleg norm for nynorsk som eit eige mål (ikkje «målform») på eigi tuft.

Røynleg jamstelling med røynlege sanksjonsråder som gjer at staten lyt syta for å gje folk dei målrettane dei har krav på.

Då kjem resten so mykje lettare.

Norsk Årbok 2011

2011-12-12T11:45:00.004+01:00

Norsk Årbok 2011 er i kjømdi.

Norsk Årbok er ei skrift til fremjing av høgnorskt mål. Fyrste rekkja kom ut 1920–39; andre rekkja kjem ut sidan 2005.

Norsk Årbok skal vera eit vegamot for folk som vil skriva på sjølvlitande norsk, og dei som vil lesa det. Boki skal taka upp ålment forvitnelege emne frå kultur, vitskap og samfund, og tena til uppkoma og utveksling av norske nemningar frå ulike umkverve, og til odling av norsk skrivekunnesta og målkultur i det heile.

Innehald:

Ole Jakob Totland: Spelmannen
Kristin Fridtun: Kjærleik gjer ikkje blind
Per Esben Svelstad: Sapfo, Labé og lengten etter den elska; Sapfo: fragment 16; Louise Labé: Sonett XXII
Liv Hatle: Aino Kallas; Aino Kallas: Gjesten
Johannes Gjerdåker: Ord av Konfutse
Håvard Tangen: Franz Liszt – klavermeisteren
Asbjørn Aarnes: Dovrediktaren Ragnar Solberg
Ragnar Solberg: Gamle sætre
Arne Horge: Munkacsy
Thorgeir Holm: Gamle versmål til nye visur
Olav Gullvåg: Olav Nygard
Henrik Rytter: Gjenom fallgarden
Kristin Fridtun: Eit ord for alt
Johannes Gjerdåker: Georgica av Vergil
Johannes A. Dale: Stefan Zweig: Kvinna og landskapet
Jon Todal: Gravferdi i Neiden
Liv Hatle: Siiri Magga-Miettunen; Siiri Magga-Miettunen: Ætti, Giftarmålet, Grani
Jan Steffen Larsen: Sunnmørsmålet og nynorsken
Andreas Bjørkum: Jakob Sande – målbruken i dei tre fyrste diktsamlingane hans
Arne Horge: Katalogen

Ukultur i Språkrådet

2011-10-21T08:00:00.001+02:00

I stykket «Framleis uvisse om ‘tilrådd nynorsknorm’» i Nationen 26. september forsvarar direktøren i Språkrådet, Arnfinn Muruvik Vonen, vedtaket i Språkrådet um «tilrådd norm» ‒ ei halvoffisiell norm innanfor den nye og vide rettskrivingi, eller ein snikinnførd og ny læreboknormal som mange hev kalla det. Kulturdepartementet hev enno ikkje teke stilling til dette umstridde vedtaket.

Grunnen til vedtaket um «tilrådd norm» er lett å skyna ‒ den store valfridomen og formspriken i ny rettskriving er uleveleg. Språkrådet sannkjenner den store valfridomen i vedtaket um ny rettskriving på styremøtet 20. mai, der det heiter at ny rettskriving «balanserer godt den store talemåls- og skriftspråklege variasjonen som er særmerkt for nynorsk».

Men ein stor skriftspråkleg variasjon kann korkje sameinast med mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» eller med prinsippet um «stabilitet» i nynorskrettskrivingi, prinsippet Stortinget slutta seg til. Difor må Språkrådet fastsetja ei «tilrådd norm» innanfor den nye og vide rettskrivingi.

Muruvik Vonen er derimot ikkje samd i at «tilrådd norm» er ein snikinnførd læreboknormal. Han lovar at statsorgan og lærebokforfattarar kann bruka den nye og vide rettskrivingi fullt ut, og at dei ikkje er bundne til å fylgja ei smal «tilrådd norm».

Bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet i Språkrådet 20. mai fortel derimot noko heilt anna, at «det kan vere nødvendig å avklare om nokon som er tilsett i statsforvaltninga, kan forpliktast til å følgje ei slik tilrådd norm». Her kjem det fram at Språkrådet hev ambisjonar um å binda statstilsette til å fylgja «tilrådd norm». At direktør Muruvik Vonen ikkje kjenner til dette, er vel ikkje heilt truverdigt?

Revestrikar i Språkrådet

2011-09-30T15:58:00.000+02:00

Språkrådet gjeng i svar 21. september i Bergens Tidende endeleg ved at korkje Stortinget eller departementet vedtok å taka burt klammeformsystemet i nynorsk, men svarar ikkje på kvifor dei til no hev hevda det motsette. Svaret frå Språkrådet kann få oss til å tru at departementet avviste tidlegare rettskrivingsframlegg på grunn av framhaldet av klammeformsystemet. Det er på ingen måte rett.

Tvert um viste departementet atterhald då dei skreiv at «det kan verka som eit ambisiøst mål å laga ei tydeleg, enkel og stram norm for nynorsk, utan sideformer, slik styret i Språkrådet har vedteke». At styret i Språkrådet ikkje veit kva dei sjølve hev vedteke, er ikkje truverdigt.

Departementet avviste rettskrivingsframlegget sist gong, av di Språkrådet korkje kunde semjast um sjølve klammeformsystemet eller um kor stor valfridomen skulde vera i ei rettskriving utan klammeformer. Uvissa var for stor. Valfridomen og klammeformsystemet var ikkje vurderte i samanheng – nett som denne gongen òg.

Dette veit Språkrådet, for i bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet 20. mai heiter det at «nynorskrettskrivinga blir verande vid» og at «som skriftspråk er ikkje nynorsk tent med så vilkårleg utføring. Det vil ikkje vere heldig at det veks fram ein stor underskog av husnormer som ikkje er synlege eller tilgjengelege for omverda». Denne grunngjevingi for «tilrådd norm» tagde derimot Språkrådet opportunt um i tilrådingi til departementet, for denne sannkjenningi syner klårt at mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» er brote.

Språkrådet grunngjev avslaget på innsyn med at «vi ser det slik at arbeidsdokument som er del av ein intern prosess, er til intern bruk».

Ei slik grunngjeving held ikkje når dei alt hev praktisert meirinnsyn i tilsvarande arbeidsdokument. Fyremålet med undantaket i offentleglovi er å verna arbeidsprosessen, ikkje å verna innehaldet i dokument etter eige tykke.

Språkrådet tvingar gjenom denne rettskrivingi med revestrikar og løyndehald, medan valfridomen i kjerneordtilfanget aukar mot kollaps. Dei ofrar nynorsken for skuld eigen prestisje og eige umdøme.

2012-normalen er klår til bruk, melder styrelem i Språkrådet

2011-09-30T13:07:00.002+02:00

Kulturdepartementet godkjende ny rettskriving for nynorsk 22. september – 2012-normalen. Ho skal gjelda frå 1. august 2012, men ikkje alle er so tolmodige.

På nynorsk Wikipedia dryfter sume skribentar no innføringi av 2012-normalen. Ein skribent spør um ein skal taka i bruk ny rettskriving alt no. Styrelem i Språkrådet, Trond Trosterud, melder: «Det er ikkje noko i vegen for at vi som skribentar skal kunne ta henne i bruk allereie no».

Me kann difor slå fast at ny rettskriving, slik ho ligg fyre i innstillingi frå rettskrivingsnemndi, er den som gjeld frå 1. august 2012, utan nemnande handsaming eller endring av fagråd 3. Alle flagrante faglege mistak av rettskrivingsnemndi held soleis fram i 2012-normalen.

Gravøl for målmangfaldet

2011-09-26T16:43:00.002+02:00

I dag er den årlege europeiske språkdagen, då Europarådet og andre høgtidar mangfaldet av tungemål i Europa. Tanken med dagen er:

* Å vitre ålmenta um kor viktugt det er å lære mange ulike språk og på den måten fremja målmangfaldet og samskynet millom kulturane.

* Å fremja den rike mål- og kulturarven i Europa, som lyt vernast og dyrkast.

* Å mode upp til livslang språklæring i og utanfor skulen, anten det er til studie, yrke, flytjing eller utveksling, eller berre til hugnads.

I Noreg tykkjer Kulturdepartementet og Språkrådet at det er greidt å tyne den norske målarven. Til næste år vil dei kaste ut tradisjonell norsk frå offisiell nynorsk rettskriving. Dimed vert det beste høvet norske elevar har til å verte kjende med den norske målarven, burtteki.

At alt her til lands jamt vert sét gjenom bokmålsbrillor, er ille nog. At det no skal opererast inn bokmålsstar alle stader au, er hakket verre. Det er langt millom festtalone og realpolitikken.

Noko til tilstelling

2011-09-22T20:17:00.002+02:00

I dag fekk 2012-normalen, dei kallar no, grønt ljos frå Kulturdepartementet. 1. august 2012 skal dimed Pandora-øskja opnast for fullt i nynorsk rettskriving. Kaoset som råder i dag, skal i nokon mun institusjonaliserast gjenom rettskrivingi. – Med 2012-normalen kan dei fleste skrive nynorsk som før og framleis skrive rett, skrøyter Ottar Grepstad. Hja. «Dei fleste» skriv ikkje rett i dag, og det vert dei venteleg haldand’ fram med. Mange nye bokmålsformer skal no takast inn i offisiell nynorsk, men det gjer ikkje at folk brådt tek til å skrive rett. Nei, det fører til at folk ikkje greider å skilja millom nynorsk og bokmål og tek med seg endå meir målgods frå bokmål når dei skriv nynorsk. Snart kjem det difor krav um å «modernisere» nynorsken endå meir, so den offisielle normi liknar meir på boset dei store tekstprodusentane i stat og forlag fôrar oss med att. – 2012-normalen er laga for å vare svært lenge, segjer Grepstad. Ja, fem år er sikkert lang tid i dag som det er so gjævt med umstellingsprosessar i tid og utid.

Av mange meiningsløysor kann me nemne at det no skal vera forbode å skrive tilstelling, med di alle ord på -stelling skal bytast ut med -stilling. Men det er ikkje noko som heiter tilstilling. Dette illustrerer det vitlause i stoda godt. Kva skal vitugt folk som vil «skrive rett», gjera no? Det finst i grunnen berre tvo kòr:

* Anten kann dei låst som rettskrivingi ikkje finst på dette punktet, og skrive det einaste vituge: tilstelling.

* Eller so lyt dei finne eit anna ord, til dømes arrangement. Eller happening.

– Den nye rettskrivinga er lettare å lære og å lære bort, læt det frå Grepstad, som sannar ordtøket um å ljuge so ein trur det sjølv.

Kva løyner Språkrådet?

2011-09-15T14:46:00.002+02:00

Fyrst laug Språkrådet på seg eit vedtak av Stortinget og departementet um å taka ut klammeformsystemet - fyrst i utkastet og framlegget til ny nynorskrettskriving, so i eige brev - men korkje Stortinget eller departementet hev vedteke noko slikt. Dinæst kom tilleggsvedtaket i Språkrådet um «tilrådd norm» - ei innsniking av ny læreboknormal i strid med eige mandat. Men dette er ikkje alt, som me skal sjå.

Sist i januar la tvo rådgjevarar i Språkrådet fram eit notat til det ferdige høyringsutkastet til ny nynorskrettskriving for «Fagråd for skule og offentleg forvaltning» (eitt av fjore fagråd i Språkrådet), der «[d]e pekte på prinsipielle problem ved forslagene slik de foreligger, og viste til mulige løsninger som kan forenkle normen», som det heitte i møtereferatet. Innsyn i dette notatet kunde derimot ikkje Språkrådet gjeva; dei viste til at dette var eit internt arbeidsdokument, utan å visa til klageretten slik offentleglovi krev.

Innsyn kunde derimot Språkrådet gjeva i eit notat til høyringsutkastet frå ein annan rådgjevar i Språkrådet (her stadnamntenesta). Dette notatet, som berre var ytleg kritiskt til framlegget, vart jamvel publisert saman dei andre høyringssvari. Ein skulde tru at prinsippet um likehandsaming i forvaltningi òg galdt Språkrådet, men det gjer det altso ikkje.

Grunnen til ein slik skiftande praksis i innsynretten må vera ein annan. Det rører seg heller um ei medviti løyning av grunnleggjande negativ kritikk av rettskrivingsframlegget, medan positiv eller ytleg kritikk fær koma fram i ljoset. Men slikt kann ikkje vera eit grunnlag for avslag på krav um innsyn.

Eg stussar difor når styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, kunde segja at «[p]rosessen har vore open og demokratisk, alle synspunkt har kome fram, og alle som ville, kunne delta i debatten undervegs». Dersom dette notatet ikkje tolar offentleg innsyn etter prinsippet um meirinnsyn, burde heller ikkje rettskrivingsframlegget tola innsyn.

Tillegg til notat um rettskrivingssaki ute

2011-09-12T09:43:00.002+02:00

I dag sende Ivar Aasen-sambandet og Norskt Måldyrkingslag inn eit tillegg til notatet 14. august – «Analyse av arbeidet med ny rettskriving for nynorsk». I dette tillegget tek me upp emne me ikkje vann å få med i fyrste notat. Yver 16 sidor drøfter me serleg formverk og ordavleiding. Me ser oss med dette ferdige med analysen av rettskrivingsframlegget, endå det er mykje meir å taka tak i.

Departementet er ikkje lett å tolka, og me veit ikkje um rettskrivingi er ferdig fyrehavd og vert sanksjonert, eller um vedtaket um «tilrådd norm» enno ligg på vent, eller um det kjem ei avgjerd etter valet.

Me meiner likevel at det er viktugt å få dokumentert kva for ei fagleg likesæla dette rettskrivingsframlegget målber, og kor ålvorlege konsekvensar den nye rettskrivingi kjem til å få for nynorsken som bruksspråk. Den faktiske valfridomen hev auka eksplosivt, og det finst ingi samanhengar som vert tekne ålvorlege lenger i rettskrivingi. Men når folk i sentrale posisjonar ikkje fangar upp dette, er det ikkje so mykje ein kann gjera. Det skal mykje til før departementet no snur, etter di ingi tunge nynorskinstitusjonar hev teke til motmæle mot rettskrivingsframlegget.

Tillegget finn du her.

Slaget um Stiklestad

2011-08-21T10:26:00.005+02:00

Biskup Gunnar Stålsett og organisasjonen «Religioner for fred» ynskjer eit multireligiøst fredssenter på Stiklestad. Ikkje alle likar dette, endå flest alle er for fred. «Stiklestad står også for vold og religionens mørke sider», sa Stålsett til Klassekampen i juli. No kann me sjølvsagt lasta våre kristne og heidne forfedrar for at dei ikkje bygde multireligiøse fredssenter kringum i landet, men tidene var no onnorleis den gongen.

Slaget på Stiklestad var ingen kamp millom kristne og heidningar, men ein interreligiøs allianse millom trønderar og nordlendingar mot skattleggjing og sentralstyring. Det som er rett, er at Stiklestad vart eit symbol på den heilage Olav og hans mirakel, og den seinare olavskulten. Difor er òg Stiklestad eit symbol på kristendom i kristen millomaldersk lidingssymbolikk.

Ein med sterkare lut om Stiklestad er Thomas Hylland Eriksen. På den nasjonale historiekonferansen «Minnesteder - hva og hvorfor? Og for hvem?» på Stiklestad i 2005 kunde han melda at «nasjonalsymbolet Stiklestad har virket ekskluderende på det flerkulturelle» og at det «ikke er noen stor forskjell mellom nazistenes bruk av nasjonalsymboler i krigsårene og hvordan vi hegner om de samme symbolene i dag».

I etterpåklokskapen kann slike nazi-merkjelappar og magiske symbolkoplingar - i slaget um Stiklestad - verka ein smule grovkalibra. Men at sume liver i ei magisk fyrestellingsverd, jamvel millom akademikarar tvo hundrade år etter upplysningstidi, må me berre godtaka i vårt pluralistiske samfund.

Men det er mykje moralisme her òg. Det religiøse hev ikkje lenger same moraliserande grip i vårt sekulariserte Noreg. Sisteskansen - domedag - fall for naturvitskapen i global uppvarming. Nymoralismen er derimot ein god avløysar, med eigne teknikkar for å skapa kjenslor av skam og skuld. Me skal helst ha litt skuldkjensle når me vil verna um vår eigen kulturelle eksistens, og me skal liksom bera på all norsk kulturell ervesynd, uppsamla sidan vikingtidi. Og liksom annan nyinnførd trudom, legg den nymoralistiske rørsla sine gudshus på gamle kultstader - her eit interreligiøst fredssenter på Stiklestad - liksom stavkyrkjone vart bygde på tuftene av gamle gudehov.

Nymoralistane kritiserer ikkje problematiske sidor knytte til maktfaktorar - europeiske i upphav, norske i utføring - som parlamentariske institusjonar, fri pressa, utdaningsinstitusjonar, økonomisk organisering og fredssenter. Dette er for nymoralistane gode, universelle verde som kann eksporterast ut til folket. Institusjonane og kollegia deira fungerer dimed som moderne presteskap med monopol på saliggjeringi. Høgt hevja over heidenskapen i avvikande meiningar kann dei trygt diskutera den bonderomantiske absurditeten i brunosten og den eksluderande verknaden av Stiklestad. Ei slik nymoralistisk åtferd er berre med på å lokka fram paranoia, jamvel millom dei traustaste nordmenn, i møte med andre kulturar.

gag og gagg - ei innføring i statleg, nynorsk rettskrivingsmetode

2011-08-17T09:21:00.006+02:00

Ei av dei mest kuriøse endringane av Riise-nemndi i ny rettskriving for nynorsk, eller i dette tilfellet ei stadfesting av gjeldande rettskriving, er gag el. gagg adj. ‘(tilbake)bøygd’ ➙ gag el. gagg (innst. s. 64).

Fyrste gongen eg såg framlegget gag el. gagg kom eg i stuss, fyrst og fremst av di formene var fyrehavde under pkt. «2.2.1 Enkel eller dobbel konsonant» i innstillingi, noko som i dette tilfellet er kategoriskt rangt. Då eg etter ei nærlesing såg at nemndi hadde uppført gag el. gagg i tydingi ‘(tilbake)bøygd’, kom eg di meir i stuss. For gag adj. ‘(tilbake)bøygd’ hev aldri heitt noko anna enn gag i nynorskrettskrivingi; talemålet hev vel heller ikkje havt noko anna enn uttala /ga:g/ (jf. uttala av sag f.).

Søk på gagg i Nynorskordboka gav derimot svaret. Det viser seg at nemndi hev greidt å rota saman adjektivet gag med substantivet gag el. gagg m. (utt. gægg; lån frå engelsk) 'komisk innslag'.

Eg må segja som styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad: «Krafta og soliditeten i arbeidet til nemnda imponerer. Framlegget har fagleg tyngd.»

Notat um rettskrivingssaki ute

2011-08-15T08:32:00.004+02:00

I går sende Norskt Måldyrkingslag og Ivar Aasen-sambandet eit notat til Kulturdepartementet um innstillingi til ny rettskriving for nynorsk. Gjenom drjugt 50 sidor med analyse og slutningar varast me at det er meir åfått ved arbeidet en nokon kunde ha våga å tru.

«Analysen syner at innstillingi til ny nynorskrettskriving i praksis omdefinerer nynorsk til ein variant av bokmål og tek inn ei rad nye former frå bokmål. Metoden som er nytta, er vilkårleg og skjemd av faktafeil. Trass i vidfemnande, men tilfelleleg utkasting av tradisjonelle og typologiske former vert framlegget mindre stramt enn gjeldande rettskriving. Prinsippi frå Stortinget og departementet om sjølvstendig normering av nynorsk og stabilitet i rettskrivingi er heilt tilsidesette. Prosessen har vore einspora, men utan at dei røynlege føresetnadene for arbeidet har vore framlagde for ålmenta, tvert imot det retoriske fokuset på ein «open prosess». Tanken om ei ny «tilrådd norm» gjer narr av heile prosessen.»

Heile notatet finn du her.

No fær me sjå kva Kulturdepartementet synest um denne handsamingi av eit kulturmål.

Eksamen i munnleg nynorsk

2011-06-07T21:58:00.003+02:00

Framhaldssoga um valfritt sidemål kravlar på. No segjer skulebyråden i Oslo at han vil gå inn for å gjera den skriftlege delen av sidemålet valfri. Les: valfri nynorsk. Sér me burt frå at det ikkje er upp til skulebyråden å endre læreplanen i skulen, men å syte for at elevane fær den undervisingi dei har krav på, sit me like fullt att med eit forvitnelegt spursmål:

Når den skriftlege delen fell burt, kva fær me då? Jau, munnleg nynorsk.

Munnleg nynorsk, eller tala norsk, me kallar, er sant og visst noko mange treng upplæring i. Me høyrer jamt gjerdlause uttal som [sʉ:mar], [ja:ʈa] og [fyʂʈ] for sumar, hjarta og fyrst, der det heller munde låte [sumar], [jaʈa] og [fʏst]. For d’er no so, må vita, at nynorsk har sine eigne uttalereglar som vik av frå hosse bokmål vert uttala. Me les ikkje fransk med tyske uttalereglar heller.

Kvifor lærer me kje dette i skulen? Jau, med samnorskpolitikken, som held fram under falskt flagg med rettskrivingsnemndi for Nynorsk 2012™, er nynorsk vorti ei gjerdlaus blanding av norsk og bokmål som blandar tvo normeringsprinsipp i same gryta. Dét er kje noko samnorskpampane vil høyre gjeti, og difor er det ikkje med i læreplanen. So ein næming veit snaudt um d’er fugl eller fisk han set tennene i når han gapar yver nynorske ord. Ikkje utan upplæring.

Er det so at skulebyråden i Oslo vil rette upp i dette mishøvet og syte for god upplæring i munnleg nynorsk, lyt me strakst takke ’om for godt upptak til gagns verk. Den valfrie skriftlege delen vert usætande då – lærer elevane god munnleg nynorsk etter ekte nynorske reglar, vert dei skrivand mange gonger betre, heilt av seg sjølve, en det dei gjer i dag med skriftleg nynorsk på timeplanen.

Men er det so at skulebyråden berre talar tull og meiner pylse (valflesk), lyt me spyrja’n um prinsippet um valfridom femner høvet til å velja ei god og fullnøgjande upplæring, for dét vantar i dag.

Normering på kammerset

2011-06-07T13:10:00.000+02:00

Språkrådet samtykte 20. mai til ny nynorskrettskriving, utan sideformer. Endå fyrste punkt i mandatet til rettskrivingsnemndi var å laga «ei tydeleg, enkel og stram norm for nynorsk, utan sideformer», slær vedtaket 20. mai kontra og segjer at valfridomen no vert so stor, at Språkrådet difor skal laga ei «tilrådd norm» (utan valfridom) til bruk i offentlege og private institusjonar.

Det er usannsynlegt, serleg i alt formmylderet, at staten ikkje fylgjer tilrådingi åt Språkrådet – «statens fagorgan i språkspørsmål». Bruksområdet og kunnskapskravet til «tilrådd norm» og gamal læreboknormal fell då saman. «Tilrådd norm» svarar til gamal læreboknormal, innkomen bakvegen. Alt utanfor «tilrådd norm» svarar til gamal sideformnormal.

Når skilet millom side- og hovudformer ikkje lenger er vedtektfest, vert normeringi og godkjenningi av ny «læreboknormal» flutt ned på administrasjonsnivå. Det er same nivå som når Språkrådet gjev råd i teiknsetjing eller gjer innkjøp til kaffien. Departementet misser då avgjerdsmakt, og ålmenta misser innsyn. Høyringsrunden var på falske vilkòr.

Språkrådet bed departementet godkjenna ny rettskriving fyre 1. september 2011, innan «tilrådd norm» vert vedteki på styremøtet februar 2012. Skulde Språkrådet lyfta normeringi av «tilrådd norm» upp på eit høgare, meir offisielt nivå enn eit administrasjonsnivå, inneber det ein synleg kritikk av rettskrivingsnemndi og ei formell umgjering av styrevedtaket um å taka burt normhierarkiet. Då fell heile argumentasjonen for den nye rettskrivingi i grus. Difor lyt normeringi av ny «læreboknormal» gjerast på administrasjonsnivå, på «kammerset». Aldri er nynorsken vorten normert av so få og med so liti innsyn.

Vedtaket um ei «tilrådd norm» målber at siste ord heller ikkje denne gongen er sagt um normeringi eller normhierarkiet, liksom sist gong departementet avviste rettskrivingsframlegget.

Norskkarakterar i samanhang

2011-06-04T13:50:00.001+02:00

Åtaki på sidemålet, løyndenamn for upplæring i nynorsk i «bokmålsland», held fram. No vil dei ikkje ha eigen karakter i – me fær segja det som det er – nynorsk. Berre éin norskkarakter, takk.

Me veit vel hosse det gjeng i skulen; er det eit fag eller emne du ikkje fær karkaterar i, er det likt til at det vert ein kosetime av det. Og då er det kje fag og læring du kosar deg med. Det er det eine.

Upplæringi i nynorsk er i flestalle skulane so gjerdlaus at det ikkje er fagleg forsvarleg å prøve elevane med karakterar. Løysingi burde vera å rette upp undervisingi, ikkje å fjerne karakteren. Det er det andre.

Den upplæringi som finst, er knytt til gjeldande nynorsknorm. Noko anna vøre utenkjelegt. Men med den samnorske normeringssoga me slit med i dag, skjer det elevane av frå fyredømi som ligg i blømingstidi til klassisk og tradisjonell nynorsk, og gjer det uråd å nytte systemtenkjing og målføri som pedagogiske hjelperåder. Det er det tridje.

Desse tri umstendi syner at det gjeng ein raud tråd frå karakterspursmålet til arbeidet med den nye rettskrivingi for nynorsk. Ein kann kje normere eit upplæringsmål utan umhug for hosse det kann lærast i skulen. Framlegget til ny nynorsknorm, Nynorsk 2012™ eg kallar, vil uattrande gjera offisiell nynorsk til eit underbruk av bokmål og er ein pedagogisk katastrofe for alt som autonomt fag heiter. Slik sét vert burtfallet av ein eigen karakter berre ei logisk fylgje av den røynlege stoda.

Skal ein berge nynorsk med ein eigen karakter i upplæringi, lyt ein fyrst berge nynorsk som eit mål med ein eigen karakter (serhått) det gjev meining å få upplæring i.

«Nynorsk snart ein pedagogisk kollaps»

2011-05-27T05:07:00.003+02:00

Den nye rettskrivingi for nynorsk er ein pedagogisk kollaps av tri hovudgrunnar:

1) Ny rettskriving kjem ikkje til å koma i staden for gjeldande praksis, men i tillegg.

2) Skipnaden med hovud- og sideformer – bolverket mot altfor stor formsprik – er burte. Talet på former i læreboknormalen aukar; former med mykje større bruksutbreiding enn sideformene. Det er desse formene nynorskbrukarane oftast møter – t.d. i lærebøker, i det offentlege og i NRK. Språkbrukarar lærer normi fyrst og fremst etter skriftlege fyredøme, ikkje etter uppføringar i ordlista. Desse fyredømi vert no meir formsprikjande.

3) I frekvente ord vert valfridomen større – t.d. å ynskja, ynskje, ønskja, ønskje, ynske, ynska, ønske, ønska. Sér me på stavingi, skal på lag 400 former ut [i siste framlegg på lag 300]. Nær sagt alle ufrekvente. Fleirtalet av former stend att. Nær sagt alle frekvente. Problemet er dei ofte nytta formene – det er paradokset. For rettskrivingsnemndi, derimot, er det viktugare å få ned valfridomen i ord som bolung, bræsa, brækta, laugsta og mange andre slike ufrekvente ord enn å få ned valfridomen i frekvente ord som fylgja, ynskja, der dei heller aukar valfridomen. Med ufrekvente ord meiner eg ikkje ord som harr/horr, tall/toll, tyr/tjor, endå dei er sjeldsynte i skrift. Talet på strokne ufrekvente former, serleg former av ufrekvente ord, er einast pynt i statistikken og bøter ingenting på problemet. Att stend eit nynorskt kjerneordtilfang med auka formsprik og ein nynorsk som er vanskelegare å læra.

«Glad eg ikkje er rogalending»

2011-05-27T05:02:00.001+02:00

I Stavanger Aftenblad 12. april kann me lesa stykket «Nynorsk skal bli lettere å skrive for rogalendinger» – eit interview med rettskrivingsnemndi. At det er sterkt og stort motstand mot den nye rettskrivingi, tegjer nemndi um. Nynorsk vert vanskelegare å skriva for rogalendingar, ikkje lettare.

For å gjera nynorsk lettare for rogalendingar, legg nemndi upp til tilfelleleg valfridom millom skrivemåten y og ø i sume ord – t.d. syster og søster, bylgje og bølgje. I dette y/ø-mønsteret (eldre mynster!) er varianten med y den eldste. Heilt gale, derimot, er det når nemndi jamfører dette y/ø-mønsteret med rogalandsk tynne og normert (krutt)tønne. For dei viser både til eldre tunne (som fell ut i den nye rettskrivingi) – det er her snakk um eit u/ø-mønster. Variantane tunne og tynne kann me jamføra med tunn og (syl)tynn. Nokre segjer styst for eldre (og normert) størst – her viser y-en korkje til eldre y eller u, men til ø. Historia um rogalandsk y er mykje meir innfløkt enn dette, for y-en fylgjer eigne reglar i ulike umråde i Rogaland.

Er det lett å fylgja med? Nemndi meiner det, endå nemndi sjølv ikkje greider å halda styr på reglane. Godtruande og lærefiendslegt, meiner eg.

Nemndi hev gjort den nye nynorsken so lett at ein kann få skriva setningi «me ynskjer velkomen» på 32 ulike måtar. Verbet å ynskja skal rogalendingar no få skriva på 8 ulike måtar – ynskja, ynskje, ynska, ynske, ønskja, ønskje, ønska, ønske. På kor mange måtar skal ein no få skriva å fylgja? Dette er eit lurespørsmål. Det er ikkje 8 måtar, men 6 måtar – fylgja, fylgje, følgja, følgje, følga, følge, men ikkje fylga og fylge av ukjende grunnar.

Tolv lygner um Nynorsk 2012™

2011-05-20T18:03:00.004+02:00

I dag strøydde Språkrådet sand på framlegget frå Riise-nemndi til ny rettskriving for nynorsk. Når ein les kva Ottar Grepstad sagde i det høvet, er det vanskeleg å vita um han lyg av fåkunne eller driv med skamlaus rosemåling av fauskne bord. Her er tolv punkt der han tek i miss:

1. 2012-normalen vil gjere det lettare å skrive rett, både for den røynde språkbrukaren og for den som er språkleg usikker.

Når me no fær endå ei rettskriving som kjem til å tevle med alle dei hine «gamle» rettskrivingane me framleis støyter på i dag, gjev det seg sjølv at det vert vanskelegare for ustøde brukarar å skrive nynorsk. Røynde språkbrukarar fær det ikkje lettare, dei heller, når dei lyt byte um på vanen sin.

2. Rettskrivinga blir enklare.

Det vert fleire tillatne skrivemåtar av vanlege ord som ‘fylgje’. Det er likevel ikkje noko greidt mynster for når ein kann skrive y eller ø, eller når ein kann skrive med eller utan j. Nye skrivemåtar attpå dei gamle i det same rotet utan system lyt me helst kalle vanskeleg.

3. Rettskrivinga blir […] på mange punkt tydelegare.

Rettskrivingsnemndi sette i fyrstunne upp nokre fåe eineformer, signalord dei kalla, som ‘skule’, som greidt skulde syne at det var nynorsk og ikkje bokmål ein skreiv. I det endelege framlegget kom ‘skole’ med att, so det er uvisst kor mykje som stend att av signalordi. Hokke som druknast denne ørvesle flokken med signalord i dei 120 eller so nye bokmålsformene som skal inn i nynorskrettskrivingi attåt alt samnorskgodset som finst der frå fyrr. Det einaste som er tydelegt er soleis at den nye nynorsken Språkrådet vil ha, gjeng med sjumilstyvlar i bokmålsleid.

4. Som det verbale språket nynorsk er, har det særleg mykje å seie at det no blir lettare å bøye verba rett.

Verbbøygjingi vert, som alt anna, vanskelegare. Det er ikkje greidt å vita når ein kann ha -de eller -te eller båe, og uråd å vita når ein kann skrive stuttform (ta, ska) eller langform (taka, skada) eller båe.

5. Nemnda har først og fremst rydda og forenkla.

Nemndi hev fyrst og fremst kasta ut tradisjonelle former og teki inn nye bokmålsformer. Skorten på system (anna en bokmålssystem) er skrikande.

6. Med denne reforma blir nynorsk normert på eigen grunn, utan omsyn til bokmål.

Ei reform som tek inn 120 eller so nye bokmålsformer og statistiskt sét tydeleg held på samnorske tilmåtingsformer framum tradisjonelle nynorskformer, hev meir en eitt auga på bokmål.

7. Krafta og soliditeten i arbeidet til nemnda imponerer. Framlegget har fagleg tyngd.

Arbeidet vantar ein grunnleggjande diskusjon av prinsippi som rettskrivingi skal fylgje, og nemndi hev ikkje svara på fyrespurnader um dette. I framlegget laver det med faglege blæmor – anten det er viktugt eller ikkje, syner det klårt at det ikkje er fagkunnskap som ligg til grunn for arbeidet og framlegget.

8. Framlegget har […] brei politisk legitimitet.

Framlegget bryt vyrdlaust med mandatet åt nemndi (enkel, tydeleg, stram norm), og nemndi lyg på seg at dei hev mandat til å avskipa klambresystemet. Framlegget er ikkje fyrehavt i korkje departement eller Storting. Breid politisk legitimitet er det soleis for tidleg å skrøyte av.

9. Inga rettskrivingsreform i Noreg har vore betre fundert.

Fundamentet for nynorskt skriftmål er arbeidet åt Ivar Aasen, det kann ein vanskeleg koma undan. Soleis var Hægstad-normi av 1901 best fundert, med di ho bygde på Aasen og vanlege skrivemåtar etter honom. I andre enden av fundamentskalaen finn me 1938-rettskrivingi, der vanlege skrivemåtar brådt vart forbodne. Det er den marginale statusen dei tradisjonelle formene vart tvinga inn i i 1938 som rettskrivingsnemndi no nyttar som argument for å ryskje fundamentet for nynorsken heilt upp med roti.

10. Den nye rettskrivinga [er] eit historisk kompromiss.

Arbeidet med den nye rettskrivingi hev vori einvegskøyrt all vegen. Tradisjonelle røyster er medviti haldne utanfor, og hev ingen part i framlegget som ligg fyre. Nemndi hev einast opna for ordskifte um kosmetiske meiningsløysor.

11. Nynorskbrukarane [er] nærmare ei viss semje i rettskrivingsspørsmålet enn nokon gong.

Nær helvti av landsmøtet i Noregs Mållag røysta for eit konkret framlegg frå Arvid Langeland som gjekk tolleg langt i å atterreise tradisjonelle former, tvert imot nemndi, som berre hev kasta ut. Grepstad set i beste fall likskap millom nynorskbrukarar og leidarskapen i dei statsfinansierte nynorskinstitusjonane som han idest lyde til.

12. [Styret i Språkrådet går inn for å lage ei tilrådd norm for nynorsk.] Dette skal ikkje gå ut over den individuelle valfridomen eller den regionale krafta i nynorsk, men gi ein ferdig pakke og eit trygt kvalitetstilbod.

Framlegget avskipar den regionale krafti i nynorsk med di det skjer burt mykje av den endeframe valfridomen i endingsverket og blæs ein lang marsj i Aasens inkluderande typeformsystem. Når Språkrådet no vil laga eit nytt hovudformsystem (namnet skjemmer ingen), kann ein spyrja seg kvifor dei avskipa det gamle.

Dette var ljott, Ottar.

Målfridom?

2011-05-10T15:52:00.003+02:00

Det sjølvuppnemnde kunnskapspartiet Høgre gjeng no inn for det dei kallar valfritt sidemål i ungdomsskulen. Fridom er eit gjævt umgrip som tyder at det finst eit høve til eitkvart. Høgre vil soleis gje elevane høve til å ikkje lære nynorsk. På hi sida fær då dei elevane som nyttar dette høvet, ikkje høve til å ta med seg ein grunnleggjande kunnskap um nynorsk sidan i livet, og fær ikkje høve til å ta seg ein jobb som krev tame i nynorsk. Fridomen her er soleis langt ifrå eintydug.

Men vente litt – sagde eg at dei ikkje fær høve til å ta seg ein jobb som krev tame i nynorsk? Er ikkje det nær alle stillingane i statlege kontor og nynorskspråklege kommunar og fylke, det då?

Hja, det er teorien. I røyndi veit me at storparten av det offentlege gjev ein god dag i dei lovfeste målrettane åt folk. Vedtaket frå Høgre er soleis ikkje anna en eit stig i den røynlege nedbyggjingi av nynorsk som offisielt nasjonalspråk i Noreg.

Eg vil koma Høgre i møte og segja at me godt kann vurdere valfri nynorskupplæring. Men fyrr en me byggjer ned det ålmenne kompetansekravet til nynorsk, er det då visse grunnleggjande rettar for nynorskbrukarane som lyt stettast røynleg, ikkje berre i namnet:

Målrettane åt den einskilde lyt fylgjast åt av sanksjonar dersom dei vert brotne. Til dømes slik at offentlege skriv åt nynorskbrukarar lyt vera på vitug nynorsk (ikkje maskinumsett makkverk); er dei ikkje det, skal dei vera daude og maktelause. Sjølvmelding på rang målform gjev deg automatisk og utan spursmål rett til å vente med å svara skatt; fyller ikkje NRK på med nøgdi av kvalitetsnynorsk, fær du att pengar på lisensen, osb.

Då vert det audsynt at offentleg tilsette lyt ha tame i nynorsk. I alle fall sume. Dei som hev det, hev berrsynt større kompetanse og bør ha høgare løn.

Då kann me gå attende til det valfrie sidemålet. Er det nokon som ikkje vil ha undervisning i nynorsk på skulen, so ver so god. Men då lyt dei og dei fyresette fyrst skrive under på at dei er kjende med at dette gjev deim mindre kompetanse, at dei misser høvet til å verte tilsette i visse stillingar, og – viktugt å få med – at dei samtykkjer i at dei ikkje kann saksøkje Staten for denne skorten i utdaningi si sidan.

Eg veit ikkje um det i det heile er lov å få 14-åringar til å skrive under på noko slikt.

Men um det er det, so ver so god, for all del: Lat att augo og øyro og lat vera å lære norsk.

Ein tragedie for nynorsk bruksmål

2011-04-04T16:23:00.003+02:00

Hovudpunktet i mandatet til rettskrivingsnemndi er «å laga ei tydeleg, enkel og stram norm». Nynorsken skal på nytt brigdast.

Det er rett at talet på former i rettskrivingsframlegget er mindre enn det samla talet på hovud- og sideformer i gjeldande rettskriving, men talet på former i læreboknormalen aukar; former med mykje større bruksutbreiding enn sideformene. Det er desse formene nynorskbrukarane oftast møter – t.d. i lærebøker, i det offentlege og i NRK. Språkbrukarar lærer normi fyrst og fremst etter skriftlege fyredøme, ikkje etter uppføringar i ordlista. Desse fyredømi vert no meir formsprikjande. Me fær ein nynorsk som er mindre «tydeleg, enkel og stram» enn fyrr.

Sér me på stavingi, skal på lag 400 former ut. Nær sagt alle ufrekvente. Fleirtalet av former stend att. Nær sagt alle frekvente. Problemet er dei ofte nytta formene – det er paradokset. For nemndi, derimot, er det viktugare å få ned valfridomen i ord som bolung, bræsa, brækta, laugsta og mange andre slike ufrekvente ord enn å få ned valfridomen i frekvente ord som fylgja, ynskja. Med ufrekvente ord meiner eg ikkje ord som harr/horr, tall/toll, tyr/tjor, endå dei er sjeldsynte i skrift. Talet på strokne ufrekvente former, serleg former av ufrekvente ord, er einast pynt i statistikken og bøter ingenting på problemet. I frekvente ord aukar jamvel nemndi valfridomen – t.d. ynskja, ynskje, ønskja, ønskje, ynske, ynska, ønske, ønska. Att stend eit nynorsk kjerneordtilfang med auka formsprik, medan hovud- og sideformer alle vert gjorde til hovudformer. Skipnaden med hovud- og sideformer – bolverket mot altfor stort formsprik – er burte.

Bokmål er ikkje meir talemålsfjernt enn at alle rimeleg lett kann læra seg det både munnleg og skriftleg. Her møter den praktiske talemålsnærleiken den ideologiske. Folkemålstanken er avløyst av folkemålskarikaturen, folket av egoet. Det som liksom skulde vera den store fyremunen med nynorsken – valfridomen og talemålsnærleiken – gjer til sist ende på nynorsken. Draumen um eit sers talemålsnært skriftmål vert røynd for fleire og fleire når bokmålsnært talemål breider seg meir og meir ut.

Ingen av oss ventar ei norm utan valfridom eller ei norm bygd på anna enn gjeldande norm. Nynorsk toler òg inkonsekvensar. Det ideelle er ikkje målet, men rettskrivingsframlegget er langt verre enn status quo. Ei reindyrking av altfor stort formsprik i kjerneordtilfanget må enda i ein tragedie for nynorsk bruksmål. Då kjem få eller ingen i framtidi til å lesa Ivar Aasen, men heller ikkje Edvard Hoem, men mange kjem til å lesa Holberg og Bjørnson og høyra bokmål på Det Norske Teatret, det nye talemålsnære folkemålet.

Måltvang gjev mindre motburd

2011-04-01T16:47:00.005+02:00

I dag kom Riise-nemndi med det endelege framlegget til ny rettskriving for nynorsken. Me tok turen innum dugurden og høyrde kor det stod til. Styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, var upp i under yver den fljote arbeidsmåten til nemndi.

– Dette er eit skuledøme på korleis ein bør gå fram i opne prosessar med demokratisk høyring, skrøyter Grepstad. – Dersom ein legg lok på alle viktuge spursmål og let folk krangle um kosmetiske meiningsløysor, slepp ein undan alle vanskelege avgjerder. Då kann ein skjera igjenom med ein klædeleg slump kompromissvilje utan at det hev noko grunnleggjande å segja korkje for kranglefantane eller for planane våre eigne. Dette vert eit mynster for samfundsdebatten ålment i tidi frametter, er von. Tvingar ein ordskiftet utanum dei røynlege stridsemni, møter ein mindre motburd, må vita, smiler han nøgd.

Nemndeleidaren sjølv, Grete Riise, tek all rosen med byråkratisk ro.

– Denne utkoma var berre mogeleg takk vere dei mange innspeli me fekk, gjeng ho gladleg ved. – Ni av ti innspel er bøner um å få den og den hjarteformi. Eit slikt fragmentert debattlende er ei gåvepakke for alle med avgjerslemakt, med di det ikkje er fleirtal for nokor einskild bøn. Då kann me gjera som me vil, berre me syter for å stette ei viktug hjartesak i aust og vest. Denne gongen valde me å køyre fram kløyvd infinitiv og «dokker» som pisk og gulrot.

Det lyt du greide nøgnare ut um?

– Jau, blunkar ho lurt, – i fyrebilsframlegget truga me med å taka ut kløyvd infinitiv. Soleis samla me motstandet på Austlandet der me vilde hava det. No held dei fulla kjeft, når me gav deim lov til å halde på det likevel. Med «dokker» tok me ein annan vrid, må vita: me ymta um at me skulde koma upp med ei ny form av ‘de/dykk’, og det fekk heile det nordanfjelske til å kaste seg på åta. Ja, Universitetet i Bergen dessmeir gjekk beint på agnet og skreiv ei lang utgreiding um det, fortel ho med tillaup til glød og turkar burt ei usynleg tår.

På spursmål um den faglege åtfinningi, som vantande samsvar med mandatet og vantande pedagogisk vinst etter all vinna, dreg ho på aksli:

– Det hev eg ingi greide på, og når ni av ti brukarar berre er upptekne av hjarteformer, er dét som det skal vera, segjer ho utan å blunke. – Dessutan var me so hepne at flestalle som tok upp slike ting, skriv tradisjonell nynorsk, som venteleg er, og deim er det sosialt akseptert å mobbe kor som er.

Programsekretær Bjørn Brandtzæg i Mangfaldingsdirektoratet sér likevel fyre seg store praktiske fyremuner ved den nye rettskrivingi.

– No vert det mykje lettare å setja um offentlege skriv beint frå bokmål til nynorsk utan å få herleg kjeft frå Språkrådet i den årlege rapporten deira, slær han fast. – Det vert so lett at jamvel ein lærarhøgskulekandidat kann greide det. Ja, me kann berre køyre skrivi gjenom eit automatiskt umsetjingsprogram, so er det gjort. D’er kje større skilnaden. Då kann det rett nog hende at den aktive nynorskkompetansen tverr, slik at sakfyrehavarane våre ikkje greider å lesa fyrespurnader frå ålmenta som er skrivne på stilrein nynorsk, men eg trur i grunnen ikkje folk kjem til å merke den heilt store skilnaden, segjer han tryggjande.

Ein anonym tilsett i Språkrådet drog oss til side og kviskra ottefull um framtidsvonene han såg fyre seg:

– Dette er det verste som er hendt med nynorsken sidan siste rettskrivingsbrigdet. No vert det endå eit set med nye og gamle former å handskast med for dei som les og skriv nynorsk utan å sjekke kvart djevla ord i ordlista. Og eg lyt kaste alle dei væne ljosarkframsyningane mine i boskorgi. Fa** take.

Me gómla i oss resten av rækesmørbraudet og tusla ut att i det bleike vårvêret.

Stygg misinformasjon frå Språkrådet

2011-03-03T13:18:00.003+01:00

I eit upprit frå høyringsmøtet um framlegg til ny nynorskrettskriving på vevsidone åt Språkrådet stend det:

To hovudspørsmål gjekk att i debatten: Skal den nye norma ta utgangspunkt i den nynorsken som er vanleg å sjå i dag, eller skal ein ta utgangspunkt i ei eldre norm? Både Høgnorskringen, Ivar Aasen-sambandet, Norskt Måldyrkingslag og Voss Mållag var til stades og heldt innlegg. Dei meiner at ein må gå tilbake til nynorsken slik han var før 1938, dersom nynorsken skal normerast på eigen grunn. [mi uthevjing]

Dette er ikkje i samsvar med innleggi frå dei fire skipnadene som vert nemnde her, og heller ikkje i samsvar med dei skriftlege høyringsfråsegnene frå desse. Ingen av innleggi eller fråsegnene segjer at utstødet skal vera noko anna en gjeldande rettskriving, og å hævde det motsette tvo gonger i same uppritet syner klårt at dette uppritet berre målber blinde fordomar og ikkje det røynlege innehaldet i innleggi eller fråsegnene.

Er det so vanskeleg for Språkrådet å laga eit sannferdugt, nøytralt og innsynsfullt upprit av synspunkti eg og dei tri hine målbar på møtet? Slik det no stend, legg det ord i munnen på meg og byggjer upp under fordomar. Er prinsippi um eit indre system i den nynorske målbygnaden so esoteriske tankar at ingen greider å rive deim laus frå dei kronologiske, departementale rettskrivingsvedtaki?

Det er ei uppgåve for Språkrådet å fremja kunnskap um og vyrdnad for norskt mål, ikkje å spreide tankelause fordomar. Det skulde vera forvitneleg å få greide på hosse ei slik stygg blæme kunde bera åt, og um Språkrådet hev tenkt å gjera noko so slikt ikkje hender i framtidi, no som dei er gjorde merksame på blæma.

Ulovleg norsk – eller: drep meg, herre, men ikkje med graut!

2011-01-25T20:55:00.003+01:00

I sisto har det vori stor merksemd um boki «Ulovlig norsk» og ikkje minst hovudpersonen Maria Amelie frå Alania, ei gamal systertjod for oss nordbuar. Eg skal lata den saki liggje her, men i staden taka upp tråden frå titelen på boki.

«Ulovleg norsk» fekk me målsleg sétt i 1938, då den formi av det nynorske skriftmålet som til dess hadde vori rådande, vart ulovleg i skulen. Målbrigdet var «demokratiskt» på den visi at det vart vedteki av Stortinget – men der fleirtalet korkje nytta målet eller skøytte stort um det. Me kann like gjerne segja at det var eit totalitært målbrigde, der målbrukarane og målsamskipnadene ikkje fekk råde seg sjølve i hegdingi av kulturmålet sitt. Nett som um den tyrkiske staten skulde stå for normeringi av kurdiskt mål, eller Kina skulde peike ut ei nemnd til å råde med stavemåten i tibetanskt?

Attum målbrigdet stod ein teknokratisk, einsrettande nasjonalisme som i målvegen har fengi namnet samnorsk.

Det er ikkje fælt myki me høyrer um dei åtburdene i dag, når «målfreden» råder, og endå mindre har det vori med dramatisering av hendi frå den tidi, so til å bøte på dette har eg skrivi nokre vers um mannjamningi millom samnorskhovdingen Halvdan Koht og høgnorskhovdingen Gustav Indrebø:

So kvad kaute Halvdan-gut:
«Detta ordet, det lyt ut!
Kann kje hava slike former,
nei, no treng me andre normer
som kann stette kvardagssut!

Trælehopen gjev kje tol;
dei vil hava sjølvs-sitt mål,
so at dei som hyllte dansken,
fljott kann snu til norskt i hansken
med’ dei strid for braud og kål!»

Då reis Gustav, gram i hug:
«Detta trur eg ikkje dug;
målet – det er nett som braudet,
det er kornet som veld fraudet;
vil du taka bygg for rug?

Då trur eg du skal få sjå
kva eit mål er grunna på:
Tek du roti burt frå treet,
mun det minke snøgt på lìdet –
mange vert då falland’ frå;

målet vårt vert heller audt,»
loga han, og sukka traudt.
«Me lyt ære skaparverket,
ikkje slikt som detta herket:
blandingsmål som snart vert daudt.»

Samnorskfolket hadde makti, men for di vart ikkje framtidi slik dei hadde tenkt seg – der var det Indrebø som vart mest sannspådd: Nynorsken som fyrr hadde vori klårsvipt og i framgang, vart påtvinga rotut i systemet, ustød i bruket, ræddhuga i ordvalet, og gjekk til atters.

Seint um sidan kom glasnost’ og perestrojka hit mèd – samnorsken vart kósta ut or bokmålet og retorikken. So skulde ein tru tidi var mogi til å taka ei uppgjerd med samnorsken i nynorsken au. Men nei då, det sku’ du aldri tru! Der sit samnorskskrymti like trygt i sessen som fyrr, berre at no har dei gjevi samnorsken nytt namn: moderne nynorskt mål. Definert som nynorskt nytta i samsvar med dei siste maktbodi frå samnorskhald. Målsetningi um samansmelting millom nynorsk og bokmål er uppgjevi, må vita, med di bokmålet ikkje lenger spelar på lag og det vert reint for upplagt å berre janke nynorsken etter bokmålet heile tidi. Difor er den nye målsetningi i praktisk samnorskpolitikk å få til vegar eit 1-til-1-tilhøve millom nynorsk og bokmål. Det tyder jamt tilsig av bokmålstilfang til nynorsken framleis, i (vantande) system som i ordfang, berre at ein set upp nokre «signalord» som ‘skule’ og læst som dette rekk til å halde uppe eit eige mål (eller ‘målform’, dei segjer, samnorskfolket). Nynorsken vert so einfeld at jamvel eit tanketomt umsetjingsbrukende kann skrive han, og soleis kann ein halde målet uppe som administrasjonsmål og rettferduggjera dei statlege målstillingane samnorskfolket liver av. Utan at ein treng minste trevlen av målkjensle eller annan formell kompetanse i bruk av målet. Ikkje eingong Indrebø kunde sjå fyre seg eit slikt vitlaust skorfeste for målet. Grautar-Halle derimot hadde røynt same framgangsmåten: «Drep meg, herre, men ikkje med graut!» lét han – eller umskrivi til denne stoda: De må gjerne banne tradisjonelt norskt mål (nynorsk) frå offisielt bruk, men ver då i minsto so ærlege at de gjer det beint og opi, og ikkje læst fôre målet vårt med statleg umsut.

Grunnlaget for nynorskt skriftmål

2011-01-07T20:50:00.004+01:00

Rettskrivingsnemndi for Nynorsk 2011™ har ikkje tenkt tanken um kva grunnlaget for det nynorske skriftmålet lyt vera. Spursmålet som vantar attum alle krokgjerdene, er: Kva for eit tungemål skal det nynorske skriftmålet spegle?

Talemålet i landet vårt stend midt uppe i ein umdialektiseringsprosess der dei nedervde norske målføri vert umlaga etter mynster av norskdanskt bokmål. Det er same prosessen som nedertysk har røynt i høve til høgtysk, oksitansk i høve til fransk og skotsk i høve til engelsk. Dei jamt skiftande blandingsmåli som dei einskilde talarane tyr til i denne stoda, kann ikkje vera noko mynster for eit stødugt og varugt skriftmål, det gjev seg sjølv.

Normeringsstandpunktet åt nemndi, som ty’st vilja reise nynorskflagget midt uti denne målblandingi ved hjelp av merkeordet «skule» og eit par andre slike, men som elles tek inn ròt og ròti av bokmålstilfang til meins for tradisjonelt nynorskt målto og ordtilfang, er difor ei synkverving – ein illusjon – som ikkje kann ha von um å verte gjeldande i lang tid, slik dei segjer dei vil ha det. Når me tenkjer på kor lett og motstandslaust dei nynorske tekstprodusentane (sic) i dag kann hente inn ord og måltilfang frå bokmål, er det ikkje nokon vågal spådom å segja at desse fåe nynorske merkeordi kjem til å falle uti og druknast i bokmålshavet, same kva for eit lite utval av nynorske merkeord ein råder seg til å setja upp til stas.

Kvifor? Av same grunn som folk apar etter bokmål i talemålet. For di bokmålet har prestisjen, slik at få torer å brjote for sterkt med bokmålsmynstret i talemålet sitt når dei talar ved folk utan ætti, bygdi eller byen. Og dess fleire som vægjer for bokmålet, dess større vert trykket på dei hine. Det er dette som er røyndi attum umdialektiseringi, og det er dette som er røyndi attum den vildrande måten nynorskt skriftmål vert nytta på i dag. Men det er det visst ingen som vil tala høgt um.

Skal ein ha eit kulturmål som varer, lyt ein ha eit mynster i sjølve målet, ikkje hente mynstret frå eit anna mål, og serleg ikkje frå eit nærskyldt mål. Dei tvo mynstri som finst her i landet då, er tradisjonell norsk, samansystematiserd av Ivar Aasen og ingen annan, og bokmål – som me i grunnen har eit eige skriftmål til å ta seg av. Det skulde då vera tolleg greidt kva som lyt vera utstødet (ikkje naudsynleg fasiten) for eit eige nynorskt mynster.

Sume tenkjer fulla: «men kann me ikkje berre ta inn yver oss at me har eit slikt blandingsmål no, og slå oss til tols med det?» Jau, gjerne det, men dette eine blandingsmålET er just norskdanskt bokmål, for alle dei hine blandingsmåli kringum i landet er sundra, einstaka, uppsmola, tala av éin og éin, radt ikkje heile dagen eingong, eller i beste fall av eit halvt bygdelag. Dei har sers lite sams – sers lite, so nær som bokmålstilfanget i seg.

Dette er eit heilt grunnleggjande spursmål. Uppfylgjingsspursmålet er: Dersom offisielt nynorskt skriftmål ikkje skal ta vare på tradisjonell norsk i dag, kva/kven skal då gjera det, og kva for kulturell legitimitet fær/misser dette nye offisielle nynorske skriftmålet? Det burde nokon tenkje på fyrr en andre gjer det for deim.

Vantande opinleik attum Nynorsk 2011™

2011-01-06T17:43:00.005+01:00

Språkrådprosjektet Nynorsk 2011™ som skulde gjeva oss ny offisiell nynorskrettskriving i år, talmast under store lyte. I dette innlegget til vevresida deira sér eg på éi side av saki:

I innlegget Nettstaden gjev nyttige innspel vil «Rettskrivingsnemnda» ha oss til å tru at dei les og vurderer alle innspeli dei fær. Dét kann me ikkje vita stort um, men det er audsynt at dei i so fall les vonom snøggare gjenom, og at vurderingane ikkje er serleg grannsame.

«Vi veit ikkje nok om når valfridomen er frigjerande eller forvirrande,» heiter det i innlegget frå nemndi. Hja. Nemndi er allvissa gjord merksam på at ein kann skifte valfridomen i tvo hovudtypar:

* Typologisk valfridom, som femner endingar (har bite, har biti) og grammatiske ord (me/vi).

* Valfridom i skrivemåten av same ordroti (ynskje/ønske, sume/somme).

(* Me kann au ta med ein tridje bolk, eller ein underbolk av andre punktet: innlånte, nærskylde bokmålsord som svarar til nedervde nynorskord utan tydingsskilnad (bm. byrde/nn. byrd, bm. svømme/nn. symja).)

Typologisk valfridom er i sjølve håtten sers avgrensa og dimed evlaust mindre vildrande en valfridom i skrivemåten av ordrøtene. Det gjeld serleg for offisiell nynorsk, med di valfridomen i skrivemåten av ordrøtene hovudsakleg retter seg etter skrivemåten i bokmål (arven frå samnorsktidi) og ikkje er noko fylgjerett system ut ifrå nynorsken i seg sjølv (døme: ei hytte, ei bytte/bøtte).

Dimed finst det, tvert i strid med det «Rettskrivingsnemnda» skriv, eit prinsipielt grunnlag for å segja kva slags valfridom som er mest vildrande. Dette innspelet har nemndi, etter det me sér, ikkje teki upp i det heile, endå det grip rett inn i grunnlaget for alle vurderingane deira, og det på ein sers pedagogisk måte.

Det er verdt å merke at nemndi i arbeidet sitt mesta fylgjestrengt har gjengi til åtak på einfeld typologisk valfridom, medan den vildrande skiftingi millom nedervd og samnorsk skrivemåte av ordrøtene stend i godt lag, og i sume tilfelle er auka (jf. kløyvingi av lykkje/løkke til tvo ord, ein bokmålstankegang av typen gråstein/edelsten som krev ei eigi utgreiding). Utkoma er at framlegget til ny rettskriving er minst like vildrande som fyrr, men vantar den legitimiteten som tradisjon og sjølvtufta løysingar gjev – umsyner nemndi ikkje har teki i det heile.

Ved å høgje ullne prinsipp frå ein samnorskideolog til rettesnor, der ein kann fylgje just det prinsippet som høver, etter som kva for ei utkoma ein ynskjer seg, syner nemndi at ho ynskjer å sementere samnorskdragi i offisiell nynorsk, uavhengig av mandatet um å finne ein veg burt frå vildringi i skrivemåten.

Mot denne bakgrunnen er det lettare å sjå logikken i merknaden frå nemndi um vantande pedagogikk i innspeli dei har fengi: Systematiske og pedagogiske prinsipp som ikkje fører fram til det målet ein ynskjer, tegjer ein i hel ved å koke deim ned i same kålgryta som alle mogelege innspel frå Per og Pål. Undra nemndi seg røynleg yver at hovudmengdi av innspeli dei fekk, tok utstøde i personlege røynslor hjå ulike folk? Og skal dét mestsom vera ei fyrebersle for å ikkje sjå på dei mange innspeli som trass i alt tok tak i prinsipielle sidor ved rettskrivingi (både med og mot det ein sjølv meiner)?

Dette dømet er eitt av mange som berrlegg ein stor veikskap i arbeidet åt nemndi: Vantande vilje til å sjå på grunnlaget for nynorsken som skrift- og kulturmål som grunnlag for valet av rettskriving for dette skriftmålet. Fyresetnadene for den nye rettskrivingi er alt fastlagde og er aldri vortne tekne upp til ordskifte. Det er det same som å segja at «ja, me høyrer på kva de segjer, men me gjer det me har rådt oss til kor som er, so nær som i eit par ord der me ikkje har nokor sterk meining.»

Det er opinleik på falske vilkor.

Norsk Årbok 2010

2010-12-13T15:11:00.003+01:00

Norsk Årbok 2010 er i kjømdi.

Norsk Årbok er ei skrift til fremjing av høgnorskt mål. Fyrste rekkja kom ut 1920–39; andre rekkja kjem ut sidan 2005.

I år tek mange av stykki i Norsk Årbok oss i filosofisk leid. Me skal sjå på samanhanget millom lukka og visdom og so natur og kultur, og nysta upp trådane dedan og til tungemålet dessmeir. Millom skrivarane finn me kjende og kjære namn som Asbjørn Aarnes, Johannes Gjerdåker og Kristin Fridtun, og me byd på atterdiktingar etter Friedrich Schiller, Arthur Schopenhauer, Louise Labé, Čearbmá-Ovlla og Jon av Krossen.

Norsk Årbok skal vera eit vegamot for folk som vil skriva på sjølvlitande norsk, og dei som vil lesa det. Boki skal taka upp ålment forvitnelege emne frå kultur, vitskap og samfund, og tena til uppkoma og utveksling av norske nemningar frå ulike umkverve, og til odling av norsk skrivekunnesta og målkultur i det heile.

Innehald:

* Ole Jakob Totland: Ny dag
* Asbjørn Aarnes: Stubbar
* Thorgeir Holm: Juan de la Cruz – Kvike kjærleiks loge
* Kristin Fridtun: Ordsaumen
* Per Esben Svelstad: Louise Labé – diktarkvinna frå Lyon
* Thorgeir Holm: Um å rekne ut det gode
* Johannes Gjerdåker: Schiller – Lukka og visdomen; Schopenhauer – Sonett
* Gudmund Harildstad: Olav H. Hauge om Olav Kaste
* Håvard Tangen: Um Hans Reynolds og Idar Handagard
* Olav Aukrust: Hugen
* Magne Myhren: Ivar Aasen til fots i norsk fjellheim
* Olav Sletto: Under stjernebrui
* Torstein Sausjord: Endeleg Jol; Jol
* Jon Bleie: Korleis eg vart bokven
* Kjell Kjerland: Eddie Constantine – eit umgrip som skil generasjonar
* Olav Sletto: Ord um arbeid
* Andreas Bjørkum: Meir om midlandsmålet
* Jon Todal: Eit dikt etter Čearbmá-Ovlla

VG og Dagbladet på nynorsk

2010-11-30T18:50:00.007+01:00

I går kunde me ha det moro med VG og Dagbladet på nynorsk. Denne pretta sette NMU i verk til å syne kva dei meiner um at dei tilsette i dei tvo bladi ikkje fær skrive redaksjonelt tilfang på nynorsk. Nett den saki skal eg lata liggje no, men heller ta upp eit anna høve som synte seg tydeleg på dei umsette netsidone: den løgjelege umsetjingi.

Grunnen til den mislege målføringi er einfeld: Umsetjingi vart gjord ved hjelp av brukendet Apertium. Likevel var det eitkvart kjent med dette bokstavuføret, som døyvde låtten og drog med seg ein dåm av fyrebod um røynlege tilhøve.

Ja – same typen umsetjing kann me sjå dagstødt i offisielle dokument på nynorsk, anten det kjem frå ein minister eller eitkvart lokalkontoret av ein statleg etat, eller um det so er ein statleg netportal «på nynorsk». Grunnen til dette er like einfeld som fyrr: Umsetjingi vert gjord ved hjelp av eitkvart brukendet, eller i beste fall av eit hovud som verkar på same maskinelle måten, d.e. at annakvart ord vert umsett på von og våge i den radi det kjem, utan hått eller hug for nynorsk målkjensle.

Med tanke på den tekstmengdi som sig frå det offentlege, skulde det ikkje vera rart um hovudfjøldi av «nynorsk» tekst var soleis tilkomi. Det fær furdelege fylgjor.

Det fyrste som melder seg, er at sume tek til å tru at nynorsken skal vera slik. Ein viljelaus etterapar av bokmål, med ei gamal nynorskkrydde histen og pisten til å sprite upp byråkratstilen og vera alibi for eit eige skriftmål – i namnet. Dét er ille, men det vert verre.

Dinæst, må vita, fær me ei rettskrivingsnemnd som skal gjera nynorsken endefram og dagnær. Lat oss kalle ’na Riise-nemndi. Denne nemndi tek seg fyre å leite upp kva slags nynorsk som vert mest nytta, og setja ’n i høgsætet. Som sagt ovanfyre, er kje det anna en maskin-nynorsken, fengin til vegar av umsetjingsbrukende og tilsvarande maskin-tenkjande hovud som i grunnen liver i bokmålsverdi. Utkoma lyt då verte slik: Tradisjonell målkjensle vert kasta på hovudet og rævi ut or offisielt bruk, og inn kjem ein maskinumsett bokmålsnynorsk som neppe er fin i dikt eingong.

Og kva kann ein då krevja av spalteplass for målet sitt?

Meir um Norsk Årbok 2009

2009-12-12T16:53:00.003+01:00

Frå fyreordet:

1920-åri var ei strid tid for samefolket her til lands, utsette som dei var for «fornorskingspolitikken» frå styremaktene. Men midt uppi dette tok Norsk Aarbok til norskt motmæle mot dei statlege åtgjerdene og synte at eit ekte nasjonalt huglag ikkje ynskjer å tyna andre folk, men hyser same godvildi andsynes framande tjoder som andsynes tjodi si eigi.

I år skal me æra minnet um dette og halda fram den vyrdelege tradisjonen i di me set på prent nokre stykke som dregst um ei onnor folkeferd som au laut tola ofseleg medferd frå styremaktene: rommani- eller taterfolket. Det er likevel ikkje tankar um skyldnad som er tildrivet attum dette tiltaket, men snarare det at den openlynde nasjonale tradisjonen enno liver i norskdomsrørsla og at det soleis finst mange skrivarar som er huga på slike emne.

Tvo av stykki i denne årgangen sér på rommanifolket som gruppa, medan eitt tek fyre seg eitt menne frå dette folket – Martin Johan Mathiassen Schou, fantelæraren, dei kalla – og tilhøvet hans til den norske æventyrskatten. Au andre stykke leikar innpå tatrane; me skal verta nærare kjende med Dagfinn Grønoset, som skreiv um «Tater-Milla» og andre småkorsfolk; og «Hardingfeleverket» hadde vore munleg tunnare utan Per spelemann, Fant-Karl og alle dei hine fêlekunstnarane som denne folkeferdi fostra.

Etter at den tyske tenkjaren Johann Gottfried Herder yrkte umgripet nationalismus ein gong uti 1770-åri, hev dei ymislege tankane og kraftene som kunde nytta dette namnet – og nasjons-namnet sjølv – til merke, sett djupe spor i mannesoga. På godt og vondt, kunde me segja, endå det er stor usemja um kor mykje det gode veg upp mot det vonde. Like stor usemja eller uvissa er det um kva som i røyndi gøymer seg attum dette namnet. Eigne røynslor er oftast avgjerande for kva fyredom som fer einom i hugen når ein høyrer dette namnet, og det store ordskiftet vert merkt av det: Det er sterke valdsverk frå fascisme og framandhat som stel yverskriftene. Men er det ikkje nett fyredomar mot det ukjende, som dei segjer er lytet ved nasjonalismen, som tér seg når ein vil setja alle dei tankestraumane i same bås, dei som hev lånt dette namnet?

Norsk Årbok ber eit namn med ein tydeleg tjodleg klang, og endå det stend klårt fyre oss som steller med boki, kva som ligg i namnet, kann det venteleg vekkja motstridande fyrestellingar hjå andre. Difyre kann det vera verdt å setja ord på det me tenkjer, ved høve.

Tenk globalt, men gjer det lokalt, er det eit slagord som segjer, og det er nett det som ligg attum norskdomen slik me sér han. Det det spyrst um her, er å bera fram sin skjerv og sin arv til verdskulturen. Det universelle finst i manneverdi berre i form av måtar å sjå det på, ikkje som ein ting i seg sjølv. Her kjem den nasjonale tradisjonen inn: Me vyrder det norske, ikkje av di det treng å vera betre en anna i eitt og alt, men av di det er ein sereigen lùt i det universelle, ein serskild måte å skoda det universelle på. Og få kann varda um arven beter en dei som hev ervt han. Det er kulturreisingi norskdomsrørsla stend for.

Norsk Årbok 2009

2009-12-10T21:58:00.004+01:00

Norsk Årbok 2009 er i kjømdi.

Norsk Årbok er ei skrift til fremjing av høgnorskt mål. Fyrste rekkja kom ut 1920–39; andre rekkja kjem ut sidan 2005.

I år ærar Norsk Årbok minnet um den gongen årboki tok til motmæle mot «fornorskingspolitikken» samane vart utsette for. Det gjer me ved å setja på prent ei rad stykke som sviv um ei onnor folkeferd som hev vore råka av hard medferd frå styremaktene her til lands – rommanifolket. Elles er det som vanleg både unge og gamle skrivarar å finna i boki; me fær lesa um Dagfinn Grønoset, Hardingfeleverket, eit emne hjå Olav Aukrust, det livande målet mansk, og sumt anna.

Norsk Årbok skal vera eit vegamot for folk som vil skriva på sjølvlitande norsk, og dei som vil lesa det. Boki skal taka upp ålment forvitnelege emne frå kultur, vitskap og samfund, og tena til uppkoma og utveksling av norske nemningar frå ulike umkverve, og til odling av norsk skrivekunnesta og målkultur i det heile.

Innehald:

* Ole Jakob Totland: Forløysaren

* Marit Elisebet Totland: Eventyrforteljaren Martin Johan Mathiassen Schou

* Kristin Fridtun: Skalden som skreiv med øyrom

* Rolf Theil: Norsk romani

* Johannes Gjerdåker: Nokre dikt frå «Solrenning» av Olav Aukrust

* Thorgeir Holm: Eit langfarande folk

* Ole Jakob Totland: Røykjaren

* Jon Todal: Når er eit mål daudt?

* Andreas Bjørkum: Midlandsmålet

* Magne Myhren: Koss Hardingfeleverket vart til

* Kristin Fridtun: Hugleik på staur

* Ivar Kleiven: Langfantane på innstig

* Ole Jakob Totland: Makeleg makelaus

Tinging: www.hognorsk.no/norskaarbok

Innehaldet frå andre årgangar: Norsk Årbok på Mållekken

2010 – ein målodyssé

2009-11-25T22:57:00.003+01:00

I det siste har det vori eit ordskifte i skriveføre krinsar um hosse årstalet 2010 skal talast ut. Sjølve Språkrådet med Sylfest Lomheim i tet har gjengi hardt ut og slegi fast at det lyt vera «tvo tusund og tie», eller hosse ein no vil skrive det. Ikkje alle er nøgde med det, men held ein knapp på «tjuge tie» – stutt for «tjuge hundrad og tie».

Eg lit heller mot Norskt Måldyrkingslag erso eg vil ha hjelp til målføringi, eller Mållekken. Millom hine sidone er det ein eigen teig um talord. Der kann eg lesa, som eg fulla hadde mistanke um, at båe måtane å tala ut 2010 på er god norsk.

Det er godt Språkrådet veit kva som tel i målvegen og set inn kraftene deretter, som då dei i 1950 fann på at éin-og-femti skulde heite femtiein. Det er no nie-og-femti år sidan, og einaste baten eg har gått er at ein ikkje kann segja 20,1 lenger utan å nemne kommaet serskilt um ein ikkje vil verte mistydd for å segja 21. Og segjer ein 21, er det dei vrangsulane som trur ein meiner 1 m 20 cm. Kva for mistydingar som ligg i umsåt til næste år, torer eg mest ikkje tenkje på.

Eitt er visst: skal ein nytte tal i dikt, lyt det heite éin og tjuge, eller var det ni og tjuge:

D'er mange som er god' å ljuge,
dei set på seg ein årmålsdag:
«No fyller eg visst ni og tjuge
år.» – slik gjeng det slag i slag,
og dagan' som plar vilja fljuge
for andre, er for deim so drjuge
at livet vert eit årmålslag
og alderen eit stendugt jag.

Målkultur i det moderne – minneverdugt møte med ein riksmålsfilosof

2009-04-19T15:36:00.002+02:00

Det slær aldri feil. Heilt frå di det gjekk upp for den norskdanske eliten i Noreg at det norske landsmålet ikkje var eit muséalt sundagsprosjekt, men beraren av ei ålmenn kulturreising som baud ut rådande verds- og samfundssyner, er nynorsken, som målet no vert kalla, vortin møtt av tallause rop som med heilag yvertyding emnar seg å slå fast det motsette: Nynorsk kann vera fint i dikt, men høver ikkje til det moderne samfundet. Trass i det store tekstkorpuset frå harmdidrande riksmålsbrukarar um denne saki, har det aldri lykkast deim å koma til kjernen i saki og få sett fingeren på dei innebygde språkpsykologiske stengi i nynorsken som skulde hindre målbrukarane å bera fram ein moderne kultur. Endå riksmålet etter deira segn har fyreråmet i allslags vitskaplegt bruk. I millomtidi har nynorskbrukarane av skort på prov ikkje visst betre en at dei har teki målet sitt i bruk på alle umkverve, liksom humla flaug trass i at fysikarane i ei ikkje alt for fjerr, arrogant fortid meinte det ikkje var råd for henne å gjera so.

I dag er kravet til nyttelegdom innan fysikken sopass stort at det er få fysikarar med gjenomtenkte karrièreplanar som vil hævde at humla ikkje er fljugefør. Men det kann sakte vera råd å setja fram ein hypotese um at fljugeevna åt humla er so hardt trengd i ervetoet at arti ikkje kann yverliva i lang tid. Spådom er enno ein trygg nisje. I den finn nynorskmotstandarane au herbyrge. Det er kann hende ikkje det glupaste draget lenger å påstå at nynorsk ikkje høver på umkverve der målet longe er i bruk, men som vel er kjem det stødt til nye ting her i verdi, og kven segjer at nynorsken kjem til å høve der? Soleis vert påstandet um at nynorsk ikkje høver til moderne kultur og samfund eit dogme som ikkje kann motprovast, same kor utbreidt målet vert.

I denne språktotalitære tradisjonen hengde Bjarne Berg, filosof og cand. philol., seg på i 2007 då han kom med denne utrulege setningi: «Både i sin struktur og i sitt vokabular kjennes nynorsken fremmed for moderne norsk kultur.» Det kann synast som Berg dreg det gamle tjuvknepet med å setja slutningi fyre: Nynorsk er ikkje ein del av moderne norsk kultur, definert som riksmålskulturen Berg liver i, derfor er nynorsk fremend for moderne norsk kultur. Berg etterlyste sjølvsannkjenning hjå målfolk, men sannkjenner ikkje sjølv at det finst eit kulturelt mangfald i Noreg, der ikkje berre nynorsk og bokmål, men målføri og dessutan andre mål spelar ei vyrk rolle. Til skilnad frå mange i dag, men til liks med mange for hundrad år sidan, sér Berg fyre seg moderne kultur som ein hegemonisk monokultur.

I den mun han har rett, er det ikkje bokmålet som dreg lasset sjølv. Det er engelsk som er det berande målet i dei mest framskotne kulturelle straumdragi i dag. Berg vil ikkje sannkjenne ein moderne kultur tyft på nynorsk – er det nokon større grunn til å rekne med ein moderne kultur tyft på bokmål? Den retoriske spursmålsrekkja her vert: Kven trur du er mest påverka av engelsk – ein nynorskbrukar eller ein bokmålsbrukar? Kva mål høver då best til å bera fram det serskilt norske i den norske greini av verdskulturen – nynorsk eller bokmål?

Det er det det er spursmål um her – å bera fram sin skjerv og sin arv til verdskulturen. Det universelle finst i manneverdi berre i form av måtar å sjå det på, ikkje som ein ting i seg sjølv. Her kjem den nasjonale tradisjonen inn: me vel det norske, ikkje av di det treng å vera betre en anna i eitt og alt, men av di det er ein sereigen lùt i det universelle, ein serskild måte å skoda det universelle på. Det er kulturreisingi målrørsla står for. Berg vil styrkje riksmålet som eit kulturberande mål ved å avskipa rettane til andre mål og stigmatisere deim som feil og kulturelt mindreverduge. Det vert ein låk kultur som høgjer seg sjølv ved å lægje andre.

Bokmål som einaste riksmål – nynorsk som einaste kulturmål?

2009-04-03T16:31:00.002+02:00

Hundrad år etter at Riksmålspartiet – eller Rigsmaalspartiet – såg dagsens ljos, har me no fengi eit nytt reinhekla målparti her i landet. Eller parti? Skipnaden «Ett (skrift)språk» – take meg, for ein skrivemåte! – er fyrebils berre eit listeframlegg i Akershus utan partiprogram dessmeir, og synest i stundi mest å vera fritidsysla til den pensjonerde læraren Einar Smørdal, barnefødd på Sunnmøre.

Tungemålet er evlaust ein so viktug del utav kulturen og samfundet vårt at det lett kunde lata seg gjera å byggje ei vidfemnande stemneleid for kulturvokster kring det. Det sér hokke som ikkje ut til at eigne meiningar um økonomisk politikk har høve til slå igjenom i serleg mun, jf. finansstatsråden frå SV, so kvifor ikkje sanne dette og samle kraftene um kulturpolitikken?

Men neidå, det er kje ein slik utveg dette nye partiet emnar på. Det er eit mot-parti: imot nynorsk i upplæringi, imot nynorsk i landsstjorni og imot namnet Noreg. «Galningar, som berre riva ned og inkje byggja upp,» som Ivar Aasen sjølv sagde det.

Den uliklege bakgrunnen til partiskiparen – eg meiner, er det lærarar frå Sunnmøre du ventar skal institusjonalisere fordomar mot nynorsk? – vert meir skynjeleg um me sér på rolla uteljande mange norsklærarar har havt med å tyne norskt mål i skulen upp gjenom tidi. Kva som lokkar desse måltynarane til lærargjerningi er uvisst, men det må vera maktkjensla frå den ibuande myndi i stillingi, noko dei visst ikkje kann vone å uppnå gjenom vanleg meiningsutveksling.

At ein norsklærar stend på denne lina bør soleis ikkje undre nokon. Kva so med sunnmøringar? Finst det ei greid uttyding av det mèd? Hja, det kjem fulla på line med at det er «fornorska» samar som høgg verst etter samiskt mål, det. Internalisering av ytre fordomar, dei kallar.

Med eit atterhald for at dette kann vera eit strå-parti som skal stela røyster frå Framstigspartiet og Høgre eller kven det no er som plar stelle seg i brodden for målhatet fyre skulevali, har me fengi endå eit vildra småfascistisk miniparti her til lands. Med merkelappen «fascisme» tenkjer eg på punkti Umberto Eco sette upp i skriftet Il fascismo eterno: millom anna det å peike ut ein minoritet (jødekapitalistar, nynorskfanatikarar, myrkleitte moskégjengarar) til ein fårleg fiende som lyt staggast, og det å ha eit fyrebilæte um nasjonal einskap som stend i motstrid til kunnskap («bokmål er rett norsk», «ekte tyskar er blonde»). Det læt kann hende noko hoggsterkt for noko som fulla kjem mest av tankeløyse, men det er greidt å kalle ein spade ein spade, um han so ikkje mokar.

Med slik merksemd for eit miniparti som tek upp gamle fordomar, kunde det vera ein likare tanke å skipa eit parti som tok tak i nye framsyner i målleidi. Kva vøre klassisk græsk kulturblomstring eller humanismen og renessansen utan målet? Naïv som eg er, stikk det meg at eit parti som freistar å spreide bjartsyn heller en svartsyn burde få ei betre fagning enn. Eller skal me berre kuppe Naturlovpartiet?

Ordsoga åt akkar

2009-02-15T03:33:00.002+01:00

Havdyret akkar vantar ei kjend ordsoga. Ordet finst ikkje i gamalnorsk, og sjølve ljodbyggnaden kann ikkje knytast til annan ordskap - korkje i norsk eller germansk. Ein hev freista knyta ordet til akka 'drita' (soleis Grunnmanuset, Nynorskordboka og Bokmålsordboka), eit ord som er umskipa av latin cacare 'ha avføring'. Fylgjer me denne utgreidingi, tyder akkar 'dritaren'. Dette er ei underleg semantisk kopling utan rimeleg grunnlag.

Ei mykje rimelegare kopling er gamalnorsk akkeri 'akker', som alt tidleg i vestnorderlendsk vart lånt frå gresk gjenom latin ancora. Ordet er vanlegare i dansk form anker. Ei målføreform ankar finst òg. Med andre ord hev dette havdyret namnet etter skapnaden, som likjest eit akker/anker. Akkar vert stundom kalla ankartroll, noko som styrkjer den framlagde ordsoga. Mrk. troll vert ofte nytta um dyr som liver i havet.

naudsyn [nødvendighet], trong [trang] til klombrer?

2009-02-02T15:59:00.002+01:00

Norrøn ordbok kom i ny utgåva fyre jol. Dette er då den femte utgåva, og ho kom snaudt hundrad år etter upptaket Gamalnorsk ordbok ved Marius Hægstad og Alf Torp. Enno er boki mykje nøytt av studentar i norderlendsk og norsk, og dessutan hev arkeologar og andre som arbeider med millomalderen god hjelp i henne. Ho er liti, raud og rik.

I fyreordet åt femte utgåva kann ein lesa sumt um brigdi frå fyrre utgåva og til denne. Millom anna er teiknet for lang ø skift frå œ til ǿ, og ein hev gjort um skrivemåten på sume lånord so at dei skal høva betre med det normaliserte, klassiske målet. Ein hev elles retta på ymse mistak her og der, og gjort um den latinske nemningsbruken på dyr og vokstrar og anna småtteri. Greidt alt i hop. Det eg beit meg merke i då eg las fyreordet var dette:

I 3. og 4. utgåva var mange stader bokmålsord og -former sette til i skarpe klamrer for å lette forståinga for ikkje-norske brukarar av ordboka. Etter den leksikalske utvidinga av offisiell nynorsk rettskriving i seinare tid har eg i mange tilfelle funne det forsvarleg å stryke desse klamrene, ev. å skrifte dei ut med rund. parentes

Og i fyreordet åt tridje utgåva les eg:

Sjeldsynte norske ord og lite kjende dialektord er stort sett utelatne eller bytte ut med vanlegare ord og uttrykk, helst frå det felles ordforrådet for nynorsk og bokmål. Av og til er reine bokmålsord sette til i skarpe klamrer, ein sjeldan gong er også ei svensk eller danske glose sett inn, når avstanden til den norske definisjonen syntest for stor for andre nordiske brukarar av ordboka.

Hm, tenkte eg.
Fyrst lyt eg få segja at bruken av skarpe klombrer i Norrøn ordbok er noko underleg. Døme:

beinbrot n. beinbrot [-brudd]
hlaup n. 1 hopp, sprang, byks (også om stad der ein hoppar, jf. Hæringshlaup). 2 løp, renn, sprang; taka hlaup, ta til beins, ta på sprang. 3 snøgg ferd, rask reise. 4 åtak, overfall. 5 flaum [flom]
kertirak n. lysrak, lysveike [-veke]
nauð (og nauðr) f. 1 naudsyn [nødvendighet], trong [trang] osb.
þykt f. I. tjukkleik [tykkelse]; tettleik

Eg hev råka studentar som bed um hjelp av di dei ikkje skynjar (det nynorske) ordet i ordbokteigen. Ei velkjend utsegn er: ”Men d’er sett um med same ordet, då!” Og det hender radt. Sumtid er eg samd i at det er greidt med ”noko attåt”:

brún f. I. (pl. brýnn og brúnir) 1 brun, kant, egg. 2 brun, bryn, augnebryn [øyenbryn]
orðstírr m. frægd [berømmelse], gjetord, ære

Men lika vel, er det naudsynt å leggja til -brudd etter brot? Eller flom etter flaum? Og -veke etter veike?

Eg tykkjer det er ein god tanke at jamvel andre norderlendske brukarar skal ha gagn og gleda av ordboki. Men um ein danske ikkje skynjar beinbrot og lysveike, korleis skal han då skynja snøgg og åtak (jf. ordbokteigen åt hlaup). Er det ikkje gløgt å ha ei nynorsk ordbok attmed seg kor som er?

Og kva mun er det i å klistra inn dei illgjetne an-be-het-else-ordi alle stader?

orðhegi f. ordhegd [veltalenhet], talekunst
siðlætisbragð n. utanpå-heilagskap, skin av gudlegdom [skinnhellighet]
ágirnast (nd) lyste, trå etter [begjære] (e-t).

Og so var det dette med å skifta skarpe klombrer med runde. Eg tykkjer det er nøgdi av runde klombrer som det er. Ein nyttar desse til sideformer, bøyging, utfylling, og anna som det er mykje av. Dessutan hadde eg lika at ein enno gjorde skarpt(!) skil på kva som er norskt og norskdanskt. ”den leksikalske utvidinga av offisiell nynorsk rettskriving” er ein mild måte å segja uttynning på, spyrr du meg.

Eller kva tykkjer de? Er det berre hårkløyving og uturvande syt dette?

-kf

Eit skriftmål vert født

2009-01-14T00:48:00.004+01:00

I grenseumrådet millom Frankrike, Sveits og Italia har målvitskapen lært oss at det finst eit mål kalla francoprovençal. Som namnet gjet um, er det skyldt fransk og oksitansk, men dei ulike landskapi i målvaldet har sakna ei sams tilknyting gjenom soga som hadde kunna gjevi målet eit sjølveige namn. Siste hundradåret fór hardt med målet; i dag er det kring 150 000 som nyttar det, og dèt er berre éin av femtie innan dei gamle målvaldsgrensone. Best held målet stand i Aosta-dalen (sjølvstýrd region i Italia), Savoia og eidskantonane Neder-Vallis og Fribourg. Brukarane sér tradisjonelt ikkje på målet som eitt heller, men som einstaka målføre.
Men i 1998 gav Dominique Stich ut ei bok der han la fram ei sams skrivegjerd for det fyrr so uppkløyvde målet. Ulike målføreformer og skrivegjerder som tzèvra, thivro, tchièvre, shivra osb. har no ei samform chièvra (‘geit’) som kann uttalast på kvardeira målføregjerdi. I desse dagane har Stich gjevi ut ei ordbok au, i lag med Alain Favre, og fer dei um i landet med henne. Eg har spurst med Favre um dette målarbeidet:

Kva var tildrivet attum verket med ei sams skrivegjerd for målet?
– Me såg at kvart einaste mål, serskilt i Europa, laut igjenom ein slik prosess um ein skulde få det godteki som eit «røynlegt» – og mogeleg offisielt – mål. Til fyredøme hadde Stich bretonsk og oksitansk.
Er skrivegjerdi teki i bruk enno?
– Det er enno tidleg, men me har god von um at mange tek ved henne med tidi. T.d. har den best kjende bokskrivaren i Aosta-dalen, Floran Corradin, teki i bruk denne skrivegjerdi.
Hosse vart skrivegjerdi motteki av målføretalarar og målfolk?
– I fyrstunne med sjokk, for skrivemåten er myki meir ordsoguleg en ljodrett. T.d. ordet skrivi ljodrett preu, proy, pro, proou, praou osb. er prod i normi. D-en sist i ordet vert aldri uttala, men han hjelper til å gjera ordet attkjennelegt. Mange folk likar ikkje dumbe ljod, dei skynjar ikkje at desse bokstavane kann vera sers beinsame. Ein lyt berre lesa på ein annan måte, og forstå at ein har skriftmålet sams med andre målføre. Mange held seg til landsbymålet sitt eige, og ansar ikkje resten av målet. Men eg trur stoda vert betre no. Folk skynjar at målet er ved å andast um ein ikkje tek ved ei norm. Dei tvo siste tieåri var det ei rørsle i Savoia og Aosta-dalen leidd av målførefolk som uppmoda folk til å skrive ljodrett målføret sitt eige. Etter mi syn var dette ei rein ulykke: folk kunde ikkje skynja einannan, dessminder som bokstavbruket ymsa frå éin region til hin. So uppkløyvingi av målet heldt fram for fullt.
Berrlegg skrivegjerdi bygnaden i målet, so ho stører til ei fræv tilyrkjing av eit eige ordfang? Eller tek ein mest inn ord etter franske fyredøme?
– Ein lyt sjå på ordboki vil ein ha svar på eit slikt spursmål, men eg meiner svaret er ja på fyrste delen av det. Og ein lyt hugse på at det i grunnen ikkje er råd å låne frå fransk, med di godt helvti av talarane er beter kjende med italiansk. So um me vil ha eit sams mål, er me nøydde um å modernisere det på ei heller sjølvrådi vis.
Hosse er det med lånord i det heile?
– Lånordi frå fransk er reint for «naturlege» vortne i den franske lùten, og det same gjeld for italiansk i hin lùten. Eg trur eitt av dei viktugste fyreseti våre er å gjera folk medvitne um denne åtbersla, som trugar sjølve tilvero åt målet vårt.
Har ein noko eige mynster for ordleggjing på frankoprovensalsk, eller vert det myki likt fransk der?
– Me freistar laga eit nytt mynster, tyft på «gamle» tekster og nokre gode moderne skrivarar. Eg vonar me kjem fram til eit nytt mynster soleîs.
Fær denne nye skrivegjerdi nokor godkjenning frå styremakter eller frå kulturelle institusjonar?
– Ikkje til no. Me er nyss i upptaket, må vìta; dette er eitkvart folk lyt venja seg til, og det tek mange år. Men eg veit ikkje um me har so god tid. Dessutan er det sume kulturinstitusjonar – serleg dei som har forda dei ljodrette skrivegjerdene – som ikkje vil misse innverknaden dei har millom folk.
Kva er største utbjodingane for eit sams frankprovensalskt mål no?
– Målet er fælt skjepla av målførekløyving og skort på offisielt bruk. Me lyt byggje upp att eller allvissa skìpa på viktuge lùter av det.
Har den frankoprovensalske målrørsla nokor samvinne med andre målrørslor?
– For tidi har me so myki å gjera med å yrkje til målet vårt eige at me ikkje har stunder til å ta fyre oss slike spursmål. Men ei katalansk-oksitansk rørsle har nyleg bedi oss um samband, og eg vonar me kann få til eitkvart der. Katalansk og oksitansk er systermåli våre, og eg trur me lyt samvinnast på umkverve som nemningsbruk og offisiell godkjenning. Stoda åt frankoprovensalsk er på mange måtar lik den åt oksitansk. Og katalansk, som no kjem seg att etter ein sers myrk tidbolk, kann rettleide oss på vegen til eit betre lægje. Det er enno sers vandt å ervida for mindretalsmål i Frankrike, må vita, men me sér no at ov-sentralisering og jakobinisme er i attergang i dette landet som lengi stod fram som eittspråklegt – som det offisielt enno er.
Takk for spurdagen.
– Takk for forvitna.

Ikkje store skilnaden frå det me har å stride med heime, synest det. I tidi etter denne spurdagen er arpitansk komi upp som eit sjølveige namn på målet.

Norsk Årbok 2008

2008-12-13T16:27:00.007+01:00

Norsk Årbok 2008 er i kjømdi.

Norsk Årbok er eit skrift til fremjing av høgnorskt mål. Fyrste rekkja kom ut i 1920–39; andre rekkja kjem ut sidan 2005. Som vanleg femner stykkesamlingi både nye og kjende skrivarar, unge og gamle. Me finn millom anna nyumsette Horats-dikt; Cicero um verdig alderdom; forlagsmakt for hundrad år sidan; upphavet til Rogaland og norsk rugdyrking – med brauduppskrift – og sambandet til vikingtid og sogeskatt; forteljarkunnesta i islendingesogone; og klubbeuppreisti i Finnland som var bakgrunnen for dei finske innvandrarane til norske skogar.

Norsk Årbok skal vera eit vegamot for folk som vil skriva på sjølvlitande norsk, og dei som vil lesa det. Boki skal taka upp ålment forvitnelege emne frå kultur, vitskap og samfund, og tena til uppkoma og utveksling av norske nemningar frå ulike umkverve, og til odling av norsk skrivekunnesta og målkultur i det heile.

Innehald denne årgangen:

Einar Torgilstveit: Tidi ho er
Kristin Fridtun: Tid-strid – Stutt um tidbygnaden i islendingesogor
Liv Hatle: Santeri Ivalo – Klubbekrigen – Den vågale soldaten
Hermund Slaattelid: Om verdig alderdom
Olav Sletto: Carlson
Johannes Gjerdåker: To dikt av Horats
Thorgeir Holm: Leivar frå soga um rugbraudet og rygene
Liv Hatle: Millom Roma og Konstantinopel – Kyrkjeberget
Kristin Fridtun: Bokmålet
Milada Blekastad: Aasmund Brynildsen
Arnfinn Nygaard: Modalen og Olav Nygard
Olaf Huseby: Attersyn og kringsjå. Halvhundrad års minnestubbar
Magne Myhren: Kvarfrå i Noreg kom landnåmsmennene Eilífr ǫrn og Þorkell vignir?
Kjell Venås: Ivar Aasen og Smaalenene
Sverre Søgnen: Vellukka og mislukka morosamgutar
Hans Trovik: Frå sumarfisket i Sunnhordland
Einar Torgilstveit: Voggevisa

Tinging: www.hognorsk.no/norskaarbok

Innehaldet frå andre årgangar: Norsk Årbok på Mållekken

Ordleik med diktaren frå Volda

2008-12-05T22:10:00.018+01:00

Ja, no kann de gruvla på kven denne diktaren frå Volda er. Han er ikkje røynleg, diverre, og han er ikkje kjend for kvar mannen hell. Nett difyre skal eg lyfta ’an fram og syna for all verdi at dette er kar som kann dikta!

Ein njos: han hev diger nase, bustutt hår, klangfullt mål og skriv framhaldsoga i bladet Relsafus.

Veit du enno ikkje kven han er? So fær eg byrta namnet: Hallstein Bronskimlet d.a.y. (den aller yngste). Fødd i 1898, uppvaksen og busett i Volda. Sume kjenner honom frå Flåklypa Grand Prix, der les han eit dikt for han Reodor Felgen nokre dagar fyre tevlingi. "[...] men på startstreken no til helgen, stiller sykkelreparatør Reodor Felgen, med noko som trillar fort" (so ei snøgg rørsla med handi for å syna kor fort).

Bronskimlet tykkjer sjølv at han skulde vore ein av ”dei fire store”. Han segjer lite um kven som lyt vika og gjeva rom åt honom. Dei boklærde er neppe samde med godaste Bromskimlet, for den litterære tamen hans er ikkje stødt rosande. Men når det gjeld å smida nyord, ja, der er ikkje Ibsen og hine i same klassa eingong. Det er desse nyordi stykket hev som hovudemne, nyordi åt Bronskimlet. Og de skal få mange smakebìtar, må vita.

Eg nemnde at Bronskimlet ikkje er ein røynleg selle. Som eg sa høyrer han til i Flåklypa-verdi åt Kjell Aukrust. Olav Aukrust var farbroren åt 'an Kjell, og stundemillom fær ein den tokken at Lom-diktaren hev lita Bronskimlet eikor leid. At Bronskimlet er ei herming eller karikering er lika vel ikkje å tala på. Bronskimlet kann ikkje vera ei rengsla av noko menneske i det heile. Han er for langt ute i villa til det.

Men so til saki: ordkunsti hans Bronskimlet. Det er uråd å segja at målformi hans er av det eller det slaget. Ein meldar som skreiv um boki Hallstein. En av de fire store (1997) sa at Bronskimlet skriv på eit landsmål "brygget på bortglemt dialekt og poetisk patos omhyggelig renset for fremmedord som sprettert og deprimert.” Nett dette siste bør høgnorskingen draga til minnes. Bronskimlet (eller Aukrust, alt etter koss ein tek det) lagar nyord for allskyns saker og ovringar. Ein ser radt at det er ein hitten kar som hev vore på ferd. Her kjem nokre døme, med utgreidingane åt Bronskimlet attmed:

Kveldsknøkje – ein som held seg frampå med skjemtprat i utrengsmål.

Bjønnlasp – småvaksen bjønn av plysj, hardstappa med sagflis. Morosamsak som gjeng og tuslar for seg sjølv, når ein trekkjer upp ein fløykjestreng.

Fløykjestreng – opptrekkbar fjåsvrengje av stål. Nyttast mykje til trekkoppbilar og andre bornleikar.

Fjåsvrengje – drivfjør.

Bån-smeit – liten gut som smett under stakken åt mor si, når det kjem framandfolk til gards.

Kaldrøkkjen – harm.

Handkjimse – handfare, tukle med noko ein ikkje skal tukle med.

Trottegaumt – gjæra noko som kan såre ein.

Yvhott – årsak som gjer ein harm. Noko ein ikkje fær ut av tankane medan ein søv.

Glufsesprutgreie – påhengsmotor.

Dygnbrigde – midnatt.

Ågangslappar – honorar som stend i forhold til arbeidet.

Surkleråme – noko som skvalpar på framsida av skrotten når ein andar djupt.

Ein ser greidt at ordsmiden fylgjer visse mynster, til dømes er j-fengt ljod og tviljod tidgjengde i nyordi. Dessforutan er lange sjølvljod jamnan /å/ og /ø/, og tanken var fulla at dette skulde gjeva (gjev?) målet ein svip av eit høgreist, rotnorskt dølemål eller dilikt. Ordi hev ofta eit kjent, ”vanlegt” ord i seg, men so er det utbygt med ymse fyre- og etter-feste.

Sume av ordi er til vissa brukande og gode. I heimen min nøyter me tidom ord som bån-smeit og fjåsvrengje, og fleire vert det, er von.

Sjølv meiner eg at sovorden ordleik er helsugt og gildt, både for hjarta og haus. Eg hev ikkje tal på dette, men eg tykkjer det er likt til at når folk skal skriva norsk i dag (bokmål eller nynorsk), so vil dei anten få det undangjort og ikkje umaka seg sjølv med rettskriving og dilikt, eller dei fylgjer alle reglar so fast og strengt og gløymer radt at målet skal vera ein reidskap for tanken, dei kallar, ikkje tvert um. Friskriving og nyskaping av ymse slag, det trur eg set kveik i målet. Folk bør visselegt kjenna skrivereglane (eller "gjeldande rettskriving"...), men um ein rettar seg blindt etter deim og trur ein ikkje kann skriva ord som ikkje finst i ordbøkene, ja, då tek ein på seg målslege skygglappar og spiller syni av den gilde målrømdi. Folk leikar seg med "slang" og andre mål-greidor, og sumt kann vera kreativt og gløgt, det er visst, men når det gjeld å skriva norsk so trur eg ikkje alle slepp skaparevna si til.

Det finst fulla betre ordsmidar en Bronskimlet, men eg trur Aukrust moroa seg godt då 'an skreiv um og for Bronskimlet, og det gjer jamvel flestalle lesarane au.

Vel, vel. Eg endar stykket med eit kjent og kjært Bronskimlet-kvæde:

Eg vakna døgervill ei natt i otta
å, tikka pulla
og stappa kaldgraut i strikkavåtta
å, tikka pulla
og fjog og vindfus...
Fór eg i miss innpå Folgefonni?

Gale um i-mål av Per Egil Hegge

2008-11-16T22:40:00.003+01:00

Målteigane åt Hegge i Aftenposten er upplysande, men 16.11.2008 gjekk det i ball då han skreiv at partisippformi på i-mål var jamlydande i hannkyn og hokyn, og at former på -i i hokyn var galne. Mao. ho er komen og ikkje ho er komi. Her tek Hegge i miss.

Når ein skriv i-mål, skal endingi vera -i både i bundi form av sterke hokyn og partisipp/adjektiv i hokyn, dvs. soli er komi. I a-mål ventar ein -a i både tilfelli, som er vanleg i norske målføre, men her hev gjeldande rettskriving laga ein ny regel og drege inn hannkynsformi -en. Merk at det heiter ho er lita eller liti og ikkje *ho er liten. Mange som hev halde seg til a-mål, hev òg nytta hokynspartisipp på -a, dvs. ho er koma. Dette er godtakande høgnorsk og er heilt etter Indrebø.

Ljodframvoksteren frå frumnorderlendsk til norsk:
Fn. mask. *komanaR > norr. kominn > norsk komen (< eldre form og målføreform komin). Fn. fem. *komanu > norr. komin > norsk komi

Som me sér, fall einfelt utlydande n burt i nynorsk, so hokynsformi fær vokal i utljod. Same vokster hev me i bundi form av linne hokyn, t.d. vika < norr. vikan.

Hokynsformi hev mange avbrigde i norske målføre (-i, -e, -ei, -æ, -a). Mange stader hev me havt voksteren -i (< norr. -in) > -e > -æ, der -æ til sist vart -a analogiskt etter bundi form av dei linne hokynsordi. Difor analogisk ho er lita og den sola og ljodrett den vika, mot venta ljodrett ho er liti, den soli og den vika (< norr. vikan).

Mao. Ein må segja du er velkomi til ei dama på i-mål.

fn. = frumnorderlendsk (urnordisk)