1. august fekk me ei ny offisiell nynorskrettskriving. Dette kunde vore ein festdag for nynorsken, segjer styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, hadde det kje vore for dei som skapar usemju um den nye rettskrivingi. Samstundes dreg Grepstad fram den «breide semjo» um den nye rettskrivingi som fremste fyremunen ved ’ne. Korleis desse utsegnene heng i hop, hadde vore morosamt å høyrt. Det er likt til at den som tek til motmæle mot språkrådslina, definerar seg ut or det gode nynorskselskapet. Det tagale fleirtalet, derimot, vert utan motfyrestellingar teke til inntekt for språkrådslina, som soleis representerar «folkeviljen». Slik kann ein argumentere når ein sit med makti.
Som stoket kring «høgtidingi» av den nye rettskrivingi syner, finst det usemju, og denne usemjo hev betre grunnlag en Grepstad og hine nynorsktoppane gjev tokken av. Skilsmålet speglar beint fram målstoda her til lands, som er sermerkt av ei vidsveimd normalisering mot bokmål i alle strok av landet – beinveges eller umveges. Spursmålet som ris or denne stoda, er um nynorsken skal vera ein samnemnar for systemet i dei nedervde norske målføri, til skilnad frå den hegemoniske prestisjen i det norskdanske bokmålet, eller um han skal vera eit tenkt statistiskt kompromiss millom alt talemålet i Noreg, noko som i røyndi inneber at han lyt rette seg etter det breidale bokmålet i det meste.
Heller en å argumentere for vegen dei hev valt, forsvarar Grepstad og hine nynorsktoppane lina si ved å svartmåle motstandarane sine det beste dei vinn: Heller en å ordskiftast vitskapleg um målstoda og dei pedagogiske prinsippi for ei skriftmålsnorm, blæs dei heile motstandet burt som «folk som vil skrive slik dei gjorde fyre 1938», utan å våtte det røynlege argumentet: at dei «gamle» prinsippi Aasen nytta, er tidlause. Utan desse prinsippi hadde me kje fenge noko nynorskt skriftmål i det heile.
Lat meg bada i fordomane med eit samandrag på det gamle versmålet dróttkvædt:
Eg fretter fy-ord frå Ottar,
men fyser kje lyse semju:
Viljen må likare vike, for
vitet er vondt å vande.
Glodi og greida i målet
lyt gagnlaust meinkast og tagne;
då skrånar voni i skulen:
Med skam lyt dei skrive vaml.
Reglane i versmålet tvingar skalden til å nøyte ordfanget i målet. Det er ei idrott me rosar når det gjeld prestisjefylde mål som engelsk, men ofte gjer narr av når det gjeld norskt mål. Det er denne svivyrdnaden som ty’st liggje i botnen for uviljen mot «gamalt» mål i Språkrådet dessmeir.
Ordforbod?
Det hev vore sagt at den nye rettskrivingi kvittar seg med mange lite nytta ord, men det er ei mistyding, må vita – det er skrivemåten av ordi det gjeld.
Li’vel er det tilfelle at sume meiningslause reglar i den nye rettskrivingi gjer nokre vanlege ord forbodne. Det råkar til dømes ordet tilstelling, med di -stelling jamt skal vike for -stilling, og det råkar ordet truverde, med di verde skal ut for verd og verdi. Men dette er kje ulike skrivemåtar av same ordi, det er ulike ord som ikkje yverlappar einannan fullt ut. Soleis er det kje noko som heiter *tilstilling eller *truverd. Ein kann med retto segja at Språkrådet hev kvitta seg med alt truverde. Det er vanskeleg å ta slike påfynster for ålvoru.
Ei onnor blæme i den nye rettskrivingi er det når Riise-nemdi sagde ho vilde gjenomføre den tradisjonelle bøygjingi av e-verb i preteritum, men endå fyreskreiv før-te. Den tradisjonelle bøygjingi er før-de, må vita. Dette er so sentralt i målet at det grip inn i den daglege skrivingi, å kalle, åt den vanlege målbrukaren, og rører dessutan ved samsvarsbøygjingi som system.
Slik kann me halde fram med meiningsløysone. Det liknar til at slump og kunnskapsbrest ligg i botnen for mykje av den nye rettskrivingi, og dess minder kann me skynja uviljen toppane i Språkrådet hyser når det gjeld å gå ved desse audsynte lyti og rette upp i rotet.
Men dette er detaljar, kann sume hævde, kor pinsame og fjølge dei enn er. Kvifor er den nye rettskrivingi so veil i heilo?
Normløysa i nynorsk gjer bokmål til norm
Mantraet frå Språkrådet er at folk flest kann halde ved å skrive slik dei hev gjort. Samstundes presenterar den retoriske euforien den nye rettskrivingi som eit stort sprang fram. Korleis alt dette heng i hop, fær vera ei gåte.
Folk flest fylgjer ikkje rettskrivingi fullt ut, og det kjem dei visst ikkje til å gjera med denne nye rettskrivingi heller. Det same gjeld dei tilsette i staten, som skylder å fylgje ’ne. Retten til nynorsk er ei dagleg hæding og ein dåleg vits, slik han tér seg i praksis. Slik sét er det rett at ho ikkje fører med seg noko stort umbrøyte i skrivevanane åt folk, denne nye rettskrivingi.
Men det er nettupp denne normløysa og dette skrivevirvaret som den nye rettskrivingi skulde bøte på ved å sy den offisielle nynorsken um til ei endefram, trong norm som folk kunde kjenne att og lære. Det fekk me ikkje. Virvaret er ikkje burte. Valfridomen er berre flutt i bokmålsleid, og dét gjer ikkje nynorsknormi stødare eller greidare, snarare tvert um.
Sylfest Lomheim, fyrre direktøren i Språkrådet og sjunde far i huset, segjer det er lett å attervise at den nye rettskrivingi gjeng i bokmålsleid. Er det kje sant at mye, noe og -lig hev lote vike for mykje, noko og -leg, kanskje?
Fasiten er greid. Der valfridomen vert nedskoren, er det oftast bokmålsformene som vinn. Attpå kjem det meir en 100 nye bokmålsord og -former ubede inn i den nye rettskrivingi. Det er noggrant dokumentera.
Dei sermerkte nynorskformene som stend att som eineformer og hev gjenge under namnet «signalord», er forvitnelege av di dei klårt syner kva veg Riise-nemndi og styret i Språkrådet hev valt for nynorsken: Planen er ikkje å gjera seg sjølve arbeidslause ved å gjenomføre den gamle samnorskplanen um samansmelting millom nynorsk og bokmål. Den leiken er bokmålet ferdug med. Planen er ein ny slags samnorsk der nynorsk vert ei nær automatisk spegling av bokmål, eit avbrigde utan mykje eige system å tala um, berre med ei liti samling signalord. Slik kann nynorsken snylte på bokmålet og låst vera det samlande «folkemålet» som vulgærvarietetane av bokmål er åt å verte.
Det spyrst kor lenge styremaktene sér seg tente med å stydja upp um dette narrespelet. Når nynorsk vert ein variant av bokmål ved di alt som stikk seg for mykje ut frå bokmål, vert banna, er den kulturelle og praktiske grunngjevingi for nynorsk som jamstelt statsmål burte. Mållovi er innhol som ho er i dag, og det trengst berre ein innful rådgjevar for å gjera ’na so innhol at berre skalet stend att og heile skipnaden kann rydjast undan når vel folk hev vant seg til stoda.
Fritt fram for godt mål
Er det so uråd å skrive nynorsk i tråd med tradisjonelle mynster for kva som er rett og høvt no? Nei då. Det eine er at me i grunnen skriv som me vil. Det andre er at det same mykje attåt gjeld i høve der me tenkjer oss at me lyt skrive i samsvar med den offisielle rettskrivingi òg. Tenk etter: kor ofte sér du skriv frå staten som fylgjer rettskrivingi i alt? Just so. Vanleg laver det med ljote mistak i slike tekster. Men nett som det ikkje synest finnast sanksjonsråder mot låkt mål, kann det kje finnast sanksjonsråder mot godt mål heller.
Statstilsette kann difor trygt leggje målet sitt etter tradisjonelle mynster som skeiner noko utanum den offisielle rettskrivingi. Normi som er uppsett av Arvid Langeland og Ola Breivega, er ei god praktisk hjelperåd i so måte.
Og til reinhekla målkjærleik og livberging for dei nedervde målføri hev me allveg høgnorsk.
måndag 6 augusti 2012
tisdag 3 april 2012
Ikkje misvisande um «tilrådd norm»
I ein replikk i Nationen 22. mars kallar direktør Arnfinn Muruvik Vonen og styreleidar Ottar
Grepstad i Språkrådet innlegget mitt 13. mars «svært misvisande». Vonen og Grepstad skriv at «tilrådd norm» ikkje er obligatorisk å bruka for nokon. Det verkar derimot noko sjølvmotsegjande å konkret vedtektsfesta ei norm som ikkje er obligatorisk for nokon.
Helge Dyvik, leidar for «fagråd for normering og språkobservasjon» (eitt av fire fagråd i Språkrådet), peika på i eit møte med språkrådsstyret i august i fjord «at den tilrådde norma, i rein forlenging av innstillinga, kan sjåast på som ei de facto gjeninnføring av tonivåsituasjonen, og at ei slik norm uansett vil bli autoritativ når ho kjem frå Språkrådet.» Endre Brunstad (ein annan medlem av fagrådet) melde noko tilsvarande i Norsk Tidend i fjord. Meiner Vonen og Grepstad at deira eige fagråd er «svært misvisande»?
Grepstad i Språkrådet innlegget mitt 13. mars «svært misvisande». Vonen og Grepstad skriv at «tilrådd norm» ikkje er obligatorisk å bruka for nokon. Det verkar derimot noko sjølvmotsegjande å konkret vedtektsfesta ei norm som ikkje er obligatorisk for nokon.
Helge Dyvik, leidar for «fagråd for normering og språkobservasjon» (eitt av fire fagråd i Språkrådet), peika på i eit møte med språkrådsstyret i august i fjord «at den tilrådde norma, i rein forlenging av innstillinga, kan sjåast på som ei de facto gjeninnføring av tonivåsituasjonen, og at ei slik norm uansett vil bli autoritativ når ho kjem frå Språkrådet.» Endre Brunstad (ein annan medlem av fagrådet) melde noko tilsvarande i Norsk Tidend i fjord. Meiner Vonen og Grepstad at deira eige fagråd er «svært misvisande»?
tisdag 13 mars 2012
Målpolitisk andsvarsfråskriving
Nynorsk pressekontor melde for stutt tid sidan i Nationen og andre avisor at «tilrådd norm» for nynorsk er sett på vent. Språkrådet skulde etter planen vedtaka «tilrådd norm» på styremøtet 27. februar, men ventar enno på svar frå departementet.
Det kann soleis synast som at vedtaket um «tilrådd norm» fell i fisk og at departementet ikkje veit kva dei skal gjera.
Det er ikkje tilfelle - gjenomføringi av «tilrådd norm» er i full gang. I eit dokument merkt «unnateke offentlegheit» (men tilgjengelegt frå offentleg postjournal) frå styremøtet i Språkrådet 15. desember i fjord røper styreleidar Ottar Grepstad at store endringar i vedtektene for Språkrådet er i emning. Dei nye vedtektene gjev styret nær sagt autonomi i rettskrivingsspursmål, både for nynorsk og bokmål. Språkrådet kann millom anna avgjera «tilrådd norm» på eigi hand.
Departementet slepp å godkjenna vedtaket um «tilrådd norm» når dei fråskriv seg det politiske andsvaret og gjev vide normeringsfullmakter til Språkrådet og let Språkrådet vedtektsfesta «styrevedtaket om å utforme ei tilrådd norm for nynorsk», slik det heiter i dokumentet frå styremøtet i Språkrådet. Departementet skreiv fyrste vedtektsframlegg 8. juni 2011. Departementet hev soleis vore med på dette spelet frå fyrste stund.
Korleis Språkrådet elles kjem til å bruka desse nye fullmaktene, hev me alt sett døme på i den vilkårlege utøvingi av mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm» for nynorsk. Kulturdepartementet hev ikkje avgjort um nye vedtekter skal på høyring. Styreleidar Grepstad er ikkje serleg viljug til ei slik høyring, ettersom ei høyring kann skapa vanskar for gjenomføringi av det umstridde vedtaket um «tilrådd norm». Grepstad viser til at vedtektene som vart fastsette for det nye Språkrådet ikkje var på høyring. Den gongen var det derimot ikkje tala um endring i vedtektene, men ei umskiping av Norsk Språkråd til Språkrådet, og den prosessen var på høyring.
Dette er ikkje anna enn manipulasjon frå Språkrådet.
Det kann soleis synast som at vedtaket um «tilrådd norm» fell i fisk og at departementet ikkje veit kva dei skal gjera.
Det er ikkje tilfelle - gjenomføringi av «tilrådd norm» er i full gang. I eit dokument merkt «unnateke offentlegheit» (men tilgjengelegt frå offentleg postjournal) frå styremøtet i Språkrådet 15. desember i fjord røper styreleidar Ottar Grepstad at store endringar i vedtektene for Språkrådet er i emning. Dei nye vedtektene gjev styret nær sagt autonomi i rettskrivingsspursmål, både for nynorsk og bokmål. Språkrådet kann millom anna avgjera «tilrådd norm» på eigi hand.
Departementet slepp å godkjenna vedtaket um «tilrådd norm» når dei fråskriv seg det politiske andsvaret og gjev vide normeringsfullmakter til Språkrådet og let Språkrådet vedtektsfesta «styrevedtaket om å utforme ei tilrådd norm for nynorsk», slik det heiter i dokumentet frå styremøtet i Språkrådet. Departementet skreiv fyrste vedtektsframlegg 8. juni 2011. Departementet hev soleis vore med på dette spelet frå fyrste stund.
Korleis Språkrådet elles kjem til å bruka desse nye fullmaktene, hev me alt sett døme på i den vilkårlege utøvingi av mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm» for nynorsk. Kulturdepartementet hev ikkje avgjort um nye vedtekter skal på høyring. Styreleidar Grepstad er ikkje serleg viljug til ei slik høyring, ettersom ei høyring kann skapa vanskar for gjenomføringi av det umstridde vedtaket um «tilrådd norm». Grepstad viser til at vedtektene som vart fastsette for det nye Språkrådet ikkje var på høyring. Den gongen var det derimot ikkje tala um endring i vedtektene, men ei umskiping av Norsk Språkråd til Språkrådet, og den prosessen var på høyring.
Dette er ikkje anna enn manipulasjon frå Språkrådet.
måndag 13 februari 2012
Folkemålskarikaturen
Kulturminister Anniken Huitfeldt godkjende 22. september i fjord ny rettskriving for nynorsk. Det samla talet på valfrie former gjeng ned i ny rettskriving, men sér ein berre på ord i vanlegt bruk, aukar valfridomen dramatiskt. Språklegt kaos og «hjarteformer» finn språkbrukarar på av seg sjølve, ofte i private samanhengar, utan godkjenning frå Kulturdepartementet. Utanfor privatsfæren treng språkbrukarar derimot faste språklege mynster. Det finn nynorskbrukarar no berre i bokmål. Dette kann ikkje enda i anna enn ein tragedie for nynorskt bruksmål.
Etter tvo departementale avvisingar av tidlegare rettskrivingsframlegg, hev Språkrådet greidt å seigpina gjenom ei ny rettskriving. Det hev gjenge for mykje prestisje i dette for alle styrande partar. Når styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, i tillegg rosar rettskrivingsnemndi for fagleg soliditet, endå den flagrante faglege likesæla er utførleg dokumentert, slær det hol på myten um Grepstad som nynorsk vismann.
I bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet i Språkrådet 20. mai heiter det at «nynorskrettskrivinga blir verande vid» og at «som skriftspråk er ikkje nynorsk tent med så vilkårleg utføring. Det vil ikkje vere heldig at det veks fram ein stor underskog av husnormer som ikkje er synlege eller tilgjengelege for omverda». Denne grunngjevingi for «tilrådd norm» ‒ ei halvoffisiell norm innanfor den nye og vide rettskrivingi ‒ tagde derimot Språkrådet opportunt um til departementet, for denne sannkjenningi viser at mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» er brote.
Den nye rettskrivingi vart alt føre godkjenningi fagna av styret i Noregs Mållag. Styret hev upplagt ikkje lært kor øydeleggjande og destabiliserande tidlegare normendringar hev vore for nynorsk.
Ivar Aasen og andre målfolk skapa nynorsken som eit alternativ til dansken, seinare norsk-dansken og bokmålet ‒ eit kulturmål å leggja hugen sin til. So kom samnorskflodi. Samnorsk var ikkje Aasen ein gong til ‒ ei skriftfesting av eit talemål utan eige skriftmål ‒ men ei samanstøyping av tvo ulike skriftmål, tyfte på ulike tradisjonar og makttilhøve. Ei slik samanstøyping hadde aldri vore gjord før, likevel skulde ein her på teknokratisk vis gjera det umogelege ‒ taka «det store spranget framover» og gjera kulturen til ein del av sosialøkonomien, og leggja målstriden i røyr. Den nynorsken me hev, vart aldri nokon samnorsk slik tanken var, men eit konglomerat av språklege kompromiss som destabiliserte nynorsken. Huitfeldt fylgjer upp denne tradisjonen.
Ulike serdrag kann derimot reaktualiserast på nye grunnlag. I evolusjonen vert fenomenet kalla eksaptasjon. I vårt tilfelle vart tyningi av nynorsken sjølve grunngjevingi for nynorsken. Endring av nynorsken i bokmåls leid vart ein siger for «folkemålet». Ynsket um ein tradisjonsbunden og normativ nynorsk var eit trugsmål mot «folkemålet», difor måtte nynorsken frigjerast frå sitt eksistensielle åk og vera med på moderniteten. Toleransen for dialektane var den siste store sigeren for målrørsla. I sigersrusen trong ikkje nynorsken eit operativt standardtalemål, for dialektane var liksom ei botnarlaus kjelda. Men i framhaldet av talemålsretorikken og i ynsket um nye suksessar ‒ alt medan bokmålsnært talemål breidde seg meir og meir ut ‒ køyrde målrørsla seg fast. Bokmål er ikkje meir ekskluderande eller talemålsfjernt enn at alle rimeleg lett kann læra seg det både munnlegt og skriftlegt. Her møter den praktiske talemålsnærleiken den ideologiske.
Grunnen til nynorsksamanbrotet er ikkje bokmålsveldet, men målrørsla sjølv. På landsmøtet i Noregs Mållag i april røysta 48-52 av 125 røysteføre på eit handfast rettskrivingsframlegg frå Voss mållag um ei fast og stram norm, som bygde på normi i Norsk Ordbok. Millom motrøystene var alt frå folk som ynskte ei vidare norm, folk som ynskte ei onnor norm, folk som lika 2012-normalen, til folk som helst berre ville drikka kaffien sin. Styret i Noregs Mållag ville ikkje eingong ha eit normordskifte. Fleirtalet greidde endå ein gong å semjast um kva dei var imot. Noregs Mållag er eit økumeniskt råd for desse sprikjande synene, der målet er å slå ein leikarring kring alt vanskelegt. Det er dette usemje- eller skinsemje-regimet som altfor lenge hev rådt i mållaget. Andre gode tiltak, som styret skal ha ros for, vert i lengdi fånyttes når nynorsken kollapsar pedagogiskt.
I Noregs Mållag skal det heller røra seg um «dei viktige sakene», som at me må ha meir nynorsk, få betre haldningar og dela ut målblomar. Dette er den store skinsemja. Målstriden er vorten meiningsproduksjon utan handfast uppfylgjing. Men ulikt politiske parti treng ikkje makteliten i dei statsfinansierte nynorskinstitusjonane bry seg om veljarane. Og med ei språksyn at alt talemål er like bra, treng ikkje makteliten bry seg om språket heller. Til sist hev me berre ei utviding av «det store nynorske demokratiprosjektet», slik det heiter hjå styreleidar Ottar Grepstad, og endå meir meiningsproduksjon, og soleis vert meiningsløysa grenselaus. Det som då er i strid med denne prosjektmanien, vert blåse av banen som reaksjonært, intolerant og i strid med framgangen og lukka hjå mennesket ‒ eller «den språklege frigjeringi».
Til jamføring vart katalansk og baskisk forbode under Franco på flest alle umråde, nederlandske skular vart stengde i Flandern under fransk styre, irsk vart nær utradert då irsktalande svalt i hel eller emigrerte til USA, i hopetal av fatigdom. Det store fleirtalet av dei som i Frankrike før tala bretonsk, baskisk, arpitansk, katalansk, korsikansk, nederlandsk, tysk og oksitansk ‒ mange av dei gamle kulturspråk ‒ skriv i dag på det nye frigjerande og talemålsnære skriftmålet sitt fransk. I nynorskland hev me endelaus normering.
Fortener målfolk nynorsken? Mange mindretalsmål kann misunna alle resursane, lovvernet og brukartalet nynorsken hev. Likevel greider dei seg betre. Dei hev noko som altfor få målfolk hev – konsekvensanalytisk evna og sjølvtillit. Folkemålskarikaturen avløyste folkemålstanken i Noregs Mållag.
Etter tvo departementale avvisingar av tidlegare rettskrivingsframlegg, hev Språkrådet greidt å seigpina gjenom ei ny rettskriving. Det hev gjenge for mykje prestisje i dette for alle styrande partar. Når styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, i tillegg rosar rettskrivingsnemndi for fagleg soliditet, endå den flagrante faglege likesæla er utførleg dokumentert, slær det hol på myten um Grepstad som nynorsk vismann.
I bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet i Språkrådet 20. mai heiter det at «nynorskrettskrivinga blir verande vid» og at «som skriftspråk er ikkje nynorsk tent med så vilkårleg utføring. Det vil ikkje vere heldig at det veks fram ein stor underskog av husnormer som ikkje er synlege eller tilgjengelege for omverda». Denne grunngjevingi for «tilrådd norm» ‒ ei halvoffisiell norm innanfor den nye og vide rettskrivingi ‒ tagde derimot Språkrådet opportunt um til departementet, for denne sannkjenningi viser at mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» er brote.
Den nye rettskrivingi vart alt føre godkjenningi fagna av styret i Noregs Mållag. Styret hev upplagt ikkje lært kor øydeleggjande og destabiliserande tidlegare normendringar hev vore for nynorsk.
Ivar Aasen og andre målfolk skapa nynorsken som eit alternativ til dansken, seinare norsk-dansken og bokmålet ‒ eit kulturmål å leggja hugen sin til. So kom samnorskflodi. Samnorsk var ikkje Aasen ein gong til ‒ ei skriftfesting av eit talemål utan eige skriftmål ‒ men ei samanstøyping av tvo ulike skriftmål, tyfte på ulike tradisjonar og makttilhøve. Ei slik samanstøyping hadde aldri vore gjord før, likevel skulde ein her på teknokratisk vis gjera det umogelege ‒ taka «det store spranget framover» og gjera kulturen til ein del av sosialøkonomien, og leggja målstriden i røyr. Den nynorsken me hev, vart aldri nokon samnorsk slik tanken var, men eit konglomerat av språklege kompromiss som destabiliserte nynorsken. Huitfeldt fylgjer upp denne tradisjonen.
Ulike serdrag kann derimot reaktualiserast på nye grunnlag. I evolusjonen vert fenomenet kalla eksaptasjon. I vårt tilfelle vart tyningi av nynorsken sjølve grunngjevingi for nynorsken. Endring av nynorsken i bokmåls leid vart ein siger for «folkemålet». Ynsket um ein tradisjonsbunden og normativ nynorsk var eit trugsmål mot «folkemålet», difor måtte nynorsken frigjerast frå sitt eksistensielle åk og vera med på moderniteten. Toleransen for dialektane var den siste store sigeren for målrørsla. I sigersrusen trong ikkje nynorsken eit operativt standardtalemål, for dialektane var liksom ei botnarlaus kjelda. Men i framhaldet av talemålsretorikken og i ynsket um nye suksessar ‒ alt medan bokmålsnært talemål breidde seg meir og meir ut ‒ køyrde målrørsla seg fast. Bokmål er ikkje meir ekskluderande eller talemålsfjernt enn at alle rimeleg lett kann læra seg det både munnlegt og skriftlegt. Her møter den praktiske talemålsnærleiken den ideologiske.
Grunnen til nynorsksamanbrotet er ikkje bokmålsveldet, men målrørsla sjølv. På landsmøtet i Noregs Mållag i april røysta 48-52 av 125 røysteføre på eit handfast rettskrivingsframlegg frå Voss mållag um ei fast og stram norm, som bygde på normi i Norsk Ordbok. Millom motrøystene var alt frå folk som ynskte ei vidare norm, folk som ynskte ei onnor norm, folk som lika 2012-normalen, til folk som helst berre ville drikka kaffien sin. Styret i Noregs Mållag ville ikkje eingong ha eit normordskifte. Fleirtalet greidde endå ein gong å semjast um kva dei var imot. Noregs Mållag er eit økumeniskt råd for desse sprikjande synene, der målet er å slå ein leikarring kring alt vanskelegt. Det er dette usemje- eller skinsemje-regimet som altfor lenge hev rådt i mållaget. Andre gode tiltak, som styret skal ha ros for, vert i lengdi fånyttes når nynorsken kollapsar pedagogiskt.
I Noregs Mållag skal det heller røra seg um «dei viktige sakene», som at me må ha meir nynorsk, få betre haldningar og dela ut målblomar. Dette er den store skinsemja. Målstriden er vorten meiningsproduksjon utan handfast uppfylgjing. Men ulikt politiske parti treng ikkje makteliten i dei statsfinansierte nynorskinstitusjonane bry seg om veljarane. Og med ei språksyn at alt talemål er like bra, treng ikkje makteliten bry seg om språket heller. Til sist hev me berre ei utviding av «det store nynorske demokratiprosjektet», slik det heiter hjå styreleidar Ottar Grepstad, og endå meir meiningsproduksjon, og soleis vert meiningsløysa grenselaus. Det som då er i strid med denne prosjektmanien, vert blåse av banen som reaksjonært, intolerant og i strid med framgangen og lukka hjå mennesket ‒ eller «den språklege frigjeringi».
Til jamføring vart katalansk og baskisk forbode under Franco på flest alle umråde, nederlandske skular vart stengde i Flandern under fransk styre, irsk vart nær utradert då irsktalande svalt i hel eller emigrerte til USA, i hopetal av fatigdom. Det store fleirtalet av dei som i Frankrike før tala bretonsk, baskisk, arpitansk, katalansk, korsikansk, nederlandsk, tysk og oksitansk ‒ mange av dei gamle kulturspråk ‒ skriv i dag på det nye frigjerande og talemålsnære skriftmålet sitt fransk. I nynorskland hev me endelaus normering.
Fortener målfolk nynorsken? Mange mindretalsmål kann misunna alle resursane, lovvernet og brukartalet nynorsken hev. Likevel greider dei seg betre. Dei hev noko som altfor få målfolk hev – konsekvensanalytisk evna og sjølvtillit. Folkemålskarikaturen avløyste folkemålstanken i Noregs Mållag.
fredag 3 februari 2012
Mål og «møl»
Som eit avkjøme av uvêret kring nynorskupplæringi laga VG ein test med ei rad nynorskord, og denne testen var ikkje mindre nyfikin en at den mèd fekk ein viss gaum i nyhendebilætet.
Serleg ansande var det at styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, i dette samanhanget hævda at feitleik er eit ord ingen har høyrt um, og at det heiter «fedme» på nynorsk. «Fedme» stend kje i nynorskordboki, må vita, og med mange liketydande ord som feitleik, feite og fite i nynorsk er det liten grunn til å triva til danske former det fyrste ein gjer.
Grepstad gav òg tokken av at alle ordi i denne testen var «møl» eller avaldra, men brorparten av deim er i røyndi i livande bruk i dag, ja, sume i bokmål dessmeir, og resten av ordi kunde med fyremun nyttast i eit rikt mål.
I staden for å kommunisera positive språkhaldningar, i dette tilfellet mot ordskatten vår, sér det ut til at Grepstad driv hets mot tradisjonell nynorsk, og dét er radt det same som han skuldar VG for å gjera andsynes nynorsken ålment med denne testen. Soleis tér Grepstad seg som ein laus kanon på dekk i Språkrådet, med ein personleg agenda og eit faglegt fåvit som ikkje er i tråd med uppgåva Språkrådet har: å verna um det norske målet og vyrdnaden for det.
Det er kje godt å sjå korleis VG kunde laga ein retteleg test utan å ty til vanskelege ord heller – ein test med gjengs ord hadde kje vore mykje til test. Med eit par undantak (serleg avløysarordi Språkrådet har laga) var VG-testen difor tolleg brukande.
Sermerkte nynorskord er kje kjernen i nynorsk, men utan dei sermerkte ordi er kje nynorsk lenger nynorsk, men ein ny versjon av bokmål. Ottast ein dei sermerkte nynorskordi, har ein difor mist den sjølvtrygge målkjensla som er fyresetnaden for god nynorsk.
Norskt Måldyrkingslag modar upp til å nytta sermerkte nynorskord der dei høver best og grannast til tanken ein vil bera fram. Målet dug kje utan.
Serleg ansande var det at styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, i dette samanhanget hævda at feitleik er eit ord ingen har høyrt um, og at det heiter «fedme» på nynorsk. «Fedme» stend kje i nynorskordboki, må vita, og med mange liketydande ord som feitleik, feite og fite i nynorsk er det liten grunn til å triva til danske former det fyrste ein gjer.
Grepstad gav òg tokken av at alle ordi i denne testen var «møl» eller avaldra, men brorparten av deim er i røyndi i livande bruk i dag, ja, sume i bokmål dessmeir, og resten av ordi kunde med fyremun nyttast i eit rikt mål.
I staden for å kommunisera positive språkhaldningar, i dette tilfellet mot ordskatten vår, sér det ut til at Grepstad driv hets mot tradisjonell nynorsk, og dét er radt det same som han skuldar VG for å gjera andsynes nynorsken ålment med denne testen. Soleis tér Grepstad seg som ein laus kanon på dekk i Språkrådet, med ein personleg agenda og eit faglegt fåvit som ikkje er i tråd med uppgåva Språkrådet har: å verna um det norske målet og vyrdnaden for det.
Det er kje godt å sjå korleis VG kunde laga ein retteleg test utan å ty til vanskelege ord heller – ein test med gjengs ord hadde kje vore mykje til test. Med eit par undantak (serleg avløysarordi Språkrådet har laga) var VG-testen difor tolleg brukande.
Sermerkte nynorskord er kje kjernen i nynorsk, men utan dei sermerkte ordi er kje nynorsk lenger nynorsk, men ein ny versjon av bokmål. Ottast ein dei sermerkte nynorskordi, har ein difor mist den sjølvtrygge målkjensla som er fyresetnaden for god nynorsk.
Norskt Måldyrkingslag modar upp til å nytta sermerkte nynorskord der dei høver best og grannast til tanken ein vil bera fram. Målet dug kje utan.
onsdag 25 januari 2012
Pedagogiske vanskar
Fyrrdagen fekk Kristin Halvorsen mange lastord frå målrørsla for det flest alle sér som ei varsla nedbyggjing av upplæringi i nynorsk i skulen. Um Halvorsen skal ha lastord for noko her, lyt det helst vera for at ho strøyer sand på eit illtevjande framlegg frå Utdaningsdirektoratet utan å kjenna nåstanken eller utan å gå ved at det ligg ein hund nedgraven einkvan staden. Men lat no SV-Kristin liggja.
Utdaningsdirektoratet har kome med eit framlegg der dei formelle kravi til kompetanse i sidemål (les: nynorsk) skal minskast, og den eigne karakteren i sidemål fell burt. Sér me på røyndi ute i skulen, er det so som so med kompetansen i upplæringi alt i dag. Når den eigne karakteren um so er fell burt, fell siste tildrivet til å gjera noko som helst med nynorskupplæringi burt, det mèd.
Kva dette fær å segja for nynorskkompetansen åt folk flest, er uvisst; alt i dag sér me mange tidlegare elevar som med handi på hjartat sver på at dei ikkje kann – og snaudt skynjar – nynorsk. Skilnaden er at dei no kjem til å kunna segja at denne kunnskapsskorten er i tråd med læreplanen i norsk!
Når ein ikkje lenger kann setja fyre at folk flest har grunnleggjande kompetanse i nynorsk, vert det vandt å halda uppe kravet um at nynorskbrukarar skal sjå nynorsk i møtet med statsorgani. Til det er byråkratiet for stort. Me kann soleis venta at næste stiget vert ei formell utholing av mållovi. Ikkje på dette umkvervet heller svarar røyndi i dag til dei formelle lovkravi, men mållovi har ingi sanksjonsråder, og då so.
Utdaningsdirektoratet ser soleis ut til å på eige tildriv føra ein målpolitikk som vil avskipa nynorsk som jamstelt offisielt mål i Noreg. I staden for å ta tak i dei pedagogiske problemi i undervisingi, vil direktoratet løysa floken ved å klyppa sund heile tråden.
Men har dei andsvaret åleine?
Eller kvifor kann dei i det heile koma med eit slikt vitlaust framlegg?
Jau, dei er ikkje åleine um vitløysa i statlege organ, og største andsvaret ligg fulla på Kulturdepartementet og Språkrådet. Det er dei tvo som styrer med sjølve nynorsken i statleg bunad, og Utdaningsdirektoratet kann ikkje anna en å ta fyre seg den nynorsken dei fær på bordet. Når offisiell nynorsk med virvaret sitt av former utan system og samanhang er vorten ei pedagogisk blautmyr som ingen korkje kjenner skyldnad til eller sér fyremunen i å fylgja, vert dei praktiske vanskane med å læra «normi» so store at det grensar mot løgje og toskeskap å freista låst som det ikkje er dette som er sjølve storvanden i nynorskupplæringi. Men det er det ikkje upp til Utdaningsdirektoratet å segja.
Det me saknar, er ei fast, tydeleg norm som staten nyttar og som elevane lærer, ikkje eit pseudolingvistiskt frigjeringseksperiment med valfrie former i aust og vest som longo har synt seg å ikkje fungera. Fær ein på plass ei slik norm, kann ein laga betre pedagogiske upplegg, og då har ein noko å slå i bordet med når Utdaningsdirektoratet tek lettaste vegen undan jobben sin.
Det gjev seg sjølv at ei slik norm ikkje kann vera eit bleikt avbrigde av bokmål, slik det vedtekne framlegget til ny nynorskrettskriving legg upp til. Dersom tanken med nynorsk vert redusera til ei liti lista med ord som er sereigne for nynorsk, og ein liten tabell med grammatiske former som vik av frå bokmål, slik at eit automatiskt umsetjingsprogram greider biffen, er legitimiteten til nynorsk som kulturarv og eige mål burte.
Det hjelp difor lite alt Håvard Øvregård og Noregs Mållag lirar av seg av i og for seg sers gode argument i striden mot direktoratet – røyndi byggjer ikkje upp under argumenti. Dei lyt byrja med grunnlaget for nynorsk:
Utdaningsdirektoratet har kome med eit framlegg der dei formelle kravi til kompetanse i sidemål (les: nynorsk) skal minskast, og den eigne karakteren i sidemål fell burt. Sér me på røyndi ute i skulen, er det so som so med kompetansen i upplæringi alt i dag. Når den eigne karakteren um so er fell burt, fell siste tildrivet til å gjera noko som helst med nynorskupplæringi burt, det mèd.
Kva dette fær å segja for nynorskkompetansen åt folk flest, er uvisst; alt i dag sér me mange tidlegare elevar som med handi på hjartat sver på at dei ikkje kann – og snaudt skynjar – nynorsk. Skilnaden er at dei no kjem til å kunna segja at denne kunnskapsskorten er i tråd med læreplanen i norsk!
Når ein ikkje lenger kann setja fyre at folk flest har grunnleggjande kompetanse i nynorsk, vert det vandt å halda uppe kravet um at nynorskbrukarar skal sjå nynorsk i møtet med statsorgani. Til det er byråkratiet for stort. Me kann soleis venta at næste stiget vert ei formell utholing av mållovi. Ikkje på dette umkvervet heller svarar røyndi i dag til dei formelle lovkravi, men mållovi har ingi sanksjonsråder, og då so.
Utdaningsdirektoratet ser soleis ut til å på eige tildriv føra ein målpolitikk som vil avskipa nynorsk som jamstelt offisielt mål i Noreg. I staden for å ta tak i dei pedagogiske problemi i undervisingi, vil direktoratet løysa floken ved å klyppa sund heile tråden.
Men har dei andsvaret åleine?
Eller kvifor kann dei i det heile koma med eit slikt vitlaust framlegg?
Jau, dei er ikkje åleine um vitløysa i statlege organ, og største andsvaret ligg fulla på Kulturdepartementet og Språkrådet. Det er dei tvo som styrer med sjølve nynorsken i statleg bunad, og Utdaningsdirektoratet kann ikkje anna en å ta fyre seg den nynorsken dei fær på bordet. Når offisiell nynorsk med virvaret sitt av former utan system og samanhang er vorten ei pedagogisk blautmyr som ingen korkje kjenner skyldnad til eller sér fyremunen i å fylgja, vert dei praktiske vanskane med å læra «normi» so store at det grensar mot løgje og toskeskap å freista låst som det ikkje er dette som er sjølve storvanden i nynorskupplæringi. Men det er det ikkje upp til Utdaningsdirektoratet å segja.
Det me saknar, er ei fast, tydeleg norm som staten nyttar og som elevane lærer, ikkje eit pseudolingvistiskt frigjeringseksperiment med valfrie former i aust og vest som longo har synt seg å ikkje fungera. Fær ein på plass ei slik norm, kann ein laga betre pedagogiske upplegg, og då har ein noko å slå i bordet med når Utdaningsdirektoratet tek lettaste vegen undan jobben sin.
Det gjev seg sjølv at ei slik norm ikkje kann vera eit bleikt avbrigde av bokmål, slik det vedtekne framlegget til ny nynorskrettskriving legg upp til. Dersom tanken med nynorsk vert redusera til ei liti lista med ord som er sereigne for nynorsk, og ein liten tabell med grammatiske former som vik av frå bokmål, slik at eit automatiskt umsetjingsprogram greider biffen, er legitimiteten til nynorsk som kulturarv og eige mål burte.
Det hjelp difor lite alt Håvard Øvregård og Noregs Mållag lirar av seg av i og for seg sers gode argument i striden mot direktoratet – røyndi byggjer ikkje upp under argumenti. Dei lyt byrja med grunnlaget for nynorsk:
- Ei fast, tydeleg norm for nynorsk som eit eige mål (ikkje «målform») på eigi tuft.
- Røynleg jamstelling med røynlege sanksjonsråder som gjer at staten lyt syta for å gje folk dei målrettane dei har krav på.
måndag 12 december 2011
Norsk Årbok 2011
Norsk Årbok 2011 er i kjømdi.
Norsk Årbok er ei skrift til fremjing av høgnorskt mål. Fyrste rekkja kom ut 1920–39; andre rekkja kjem ut sidan 2005.
Norsk Årbok skal vera eit vegamot for folk som vil skriva på sjølvlitande norsk, og dei som vil lesa det. Boki skal taka upp ålment forvitnelege emne frå kultur, vitskap og samfund, og tena til uppkoma og utveksling av norske nemningar frå ulike umkverve, og til odling av norsk skrivekunnesta og målkultur i det heile.
Innehald:
Norsk Årbok er ei skrift til fremjing av høgnorskt mål. Fyrste rekkja kom ut 1920–39; andre rekkja kjem ut sidan 2005.
Norsk Årbok skal vera eit vegamot for folk som vil skriva på sjølvlitande norsk, og dei som vil lesa det. Boki skal taka upp ålment forvitnelege emne frå kultur, vitskap og samfund, og tena til uppkoma og utveksling av norske nemningar frå ulike umkverve, og til odling av norsk skrivekunnesta og målkultur i det heile.
Innehald:
- Ole Jakob Totland: Spelmannen
- Kristin Fridtun: Kjærleik gjer ikkje blind
- Per Esben Svelstad: Sapfo, Labé og lengten etter den elska; Sapfo: fragment 16; Louise Labé: Sonett XXII
- Liv Hatle: Aino Kallas; Aino Kallas: Gjesten
- Johannes Gjerdåker: Ord av Konfutse
- Håvard Tangen: Franz Liszt – klavermeisteren
- Asbjørn Aarnes: Dovrediktaren Ragnar Solberg
- Ragnar Solberg: Gamle sætre
- Arne Horge: Munkacsy
- Thorgeir Holm: Gamle versmål til nye visur
- Olav Gullvåg: Olav Nygard
- Henrik Rytter: Gjenom fallgarden
- Kristin Fridtun: Eit ord for alt
- Johannes Gjerdåker: Georgica av Vergil
- Johannes A. Dale: Stefan Zweig: Kvinna og landskapet
- Jon Todal: Gravferdi i Neiden
- Liv Hatle: Siiri Magga-Miettunen; Siiri Magga-Miettunen: Ætti, Giftarmålet, Grani
- Jan Steffen Larsen: Sunnmørsmålet og nynorsken
- Andreas Bjørkum: Jakob Sande – målbruken i dei tre fyrste diktsamlingane hans
- Arne Horge: Katalogen
fredag 21 oktober 2011
Ukultur i Språkrådet
I stykket «Framleis uvisse om ‘tilrådd nynorsknorm’» i Nationen 26. september forsvarar direktøren i Språkrådet, Arnfinn Muruvik Vonen, vedtaket i Språkrådet um «tilrådd norm» ‒ ei halvoffisiell norm innanfor den nye og vide rettskrivingi, eller ein snikinnførd og ny læreboknormal som mange hev kalla det. Kulturdepartementet hev enno ikkje teke stilling til dette umstridde vedtaket.
Grunnen til vedtaket um «tilrådd norm» er lett å skyna ‒ den store valfridomen og formspriken i ny rettskriving er uleveleg. Språkrådet sannkjenner den store valfridomen i vedtaket um ny rettskriving på styremøtet 20. mai, der det heiter at ny rettskriving «balanserer godt den store talemåls- og skriftspråklege variasjonen som er særmerkt for nynorsk».
Men ein stor skriftspråkleg variasjon kann korkje sameinast med mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» eller med prinsippet um «stabilitet» i nynorskrettskrivingi, prinsippet Stortinget slutta seg til. Difor må Språkrådet fastsetja ei «tilrådd norm» innanfor den nye og vide rettskrivingi.
Muruvik Vonen er derimot ikkje samd i at «tilrådd norm» er ein snikinnførd læreboknormal. Han lovar at statsorgan og lærebokforfattarar kann bruka den nye og vide rettskrivingi fullt ut, og at dei ikkje er bundne til å fylgja ei smal «tilrådd norm».
Bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet i Språkrådet 20. mai fortel derimot noko heilt anna, at «det kan vere nødvendig å avklare om nokon som er tilsett i statsforvaltninga, kan forpliktast til å følgje ei slik tilrådd norm». Her kjem det fram at Språkrådet hev ambisjonar um å binda statstilsette til å fylgja «tilrådd norm». At direktør Muruvik Vonen ikkje kjenner til dette, er vel ikkje heilt truverdigt?
Grunnen til vedtaket um «tilrådd norm» er lett å skyna ‒ den store valfridomen og formspriken i ny rettskriving er uleveleg. Språkrådet sannkjenner den store valfridomen i vedtaket um ny rettskriving på styremøtet 20. mai, der det heiter at ny rettskriving «balanserer godt den store talemåls- og skriftspråklege variasjonen som er særmerkt for nynorsk».
Men ein stor skriftspråkleg variasjon kann korkje sameinast med mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» eller med prinsippet um «stabilitet» i nynorskrettskrivingi, prinsippet Stortinget slutta seg til. Difor må Språkrådet fastsetja ei «tilrådd norm» innanfor den nye og vide rettskrivingi.
Muruvik Vonen er derimot ikkje samd i at «tilrådd norm» er ein snikinnførd læreboknormal. Han lovar at statsorgan og lærebokforfattarar kann bruka den nye og vide rettskrivingi fullt ut, og at dei ikkje er bundne til å fylgja ei smal «tilrådd norm».
Bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet i Språkrådet 20. mai fortel derimot noko heilt anna, at «det kan vere nødvendig å avklare om nokon som er tilsett i statsforvaltninga, kan forpliktast til å følgje ei slik tilrådd norm». Her kjem det fram at Språkrådet hev ambisjonar um å binda statstilsette til å fylgja «tilrådd norm». At direktør Muruvik Vonen ikkje kjenner til dette, er vel ikkje heilt truverdigt?
fredag 30 september 2011
Revestrikar i Språkrådet
Språkrådet gjeng i svar 21. september i Bergens Tidende endeleg ved at korkje Stortinget eller departementet vedtok å taka burt klammeformsystemet i nynorsk, men svarar ikkje på kvifor dei til no hev hevda det motsette. Svaret frå Språkrådet kann få oss til å tru at departementet avviste tidlegare rettskrivingsframlegg på grunn av framhaldet av klammeformsystemet. Det er på ingen måte rett.
Tvert um viste departementet atterhald då dei skreiv at «det kan verka som eit ambisiøst mål å laga ei tydeleg, enkel og stram norm for nynorsk, utan sideformer, slik styret i Språkrådet har vedteke». At styret i Språkrådet ikkje veit kva dei sjølve hev vedteke, er ikkje truverdigt.
Departementet avviste rettskrivingsframlegget sist gong, av di Språkrådet korkje kunde semjast um sjølve klammeformsystemet eller um kor stor valfridomen skulde vera i ei rettskriving utan klammeformer. Uvissa var for stor. Valfridomen og klammeformsystemet var ikkje vurderte i samanheng – nett som denne gongen òg.
Dette veit Språkrådet, for i bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet 20. mai heiter det at «nynorskrettskrivinga blir verande vid» og at «som skriftspråk er ikkje nynorsk tent med så vilkårleg utføring. Det vil ikkje vere heldig at det veks fram ein stor underskog av husnormer som ikkje er synlege eller tilgjengelege for omverda». Denne grunngjevingi for «tilrådd norm» tagde derimot Språkrådet opportunt um i tilrådingi til departementet, for denne sannkjenningi syner klårt at mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» er brote.
Språkrådet grunngjev avslaget på innsyn med at «vi ser det slik at arbeidsdokument som er del av ein intern prosess, er til intern bruk».
Ei slik grunngjeving held ikkje når dei alt hev praktisert meirinnsyn i tilsvarande arbeidsdokument. Fyremålet med undantaket i offentleglovi er å verna arbeidsprosessen, ikkje å verna innehaldet i dokument etter eige tykke.
Språkrådet tvingar gjenom denne rettskrivingi med revestrikar og løyndehald, medan valfridomen i kjerneordtilfanget aukar mot kollaps. Dei ofrar nynorsken for skuld eigen prestisje og eige umdøme.
Tvert um viste departementet atterhald då dei skreiv at «det kan verka som eit ambisiøst mål å laga ei tydeleg, enkel og stram norm for nynorsk, utan sideformer, slik styret i Språkrådet har vedteke». At styret i Språkrådet ikkje veit kva dei sjølve hev vedteke, er ikkje truverdigt.
Departementet avviste rettskrivingsframlegget sist gong, av di Språkrådet korkje kunde semjast um sjølve klammeformsystemet eller um kor stor valfridomen skulde vera i ei rettskriving utan klammeformer. Uvissa var for stor. Valfridomen og klammeformsystemet var ikkje vurderte i samanheng – nett som denne gongen òg.
Dette veit Språkrådet, for i bolken «Språkrådets tilrådde norm» i sakpapiri til styremøtet 20. mai heiter det at «nynorskrettskrivinga blir verande vid» og at «som skriftspråk er ikkje nynorsk tent med så vilkårleg utføring. Det vil ikkje vere heldig at det veks fram ein stor underskog av husnormer som ikkje er synlege eller tilgjengelege for omverda». Denne grunngjevingi for «tilrådd norm» tagde derimot Språkrådet opportunt um i tilrådingi til departementet, for denne sannkjenningi syner klårt at mandatet um «ei tydeleg, enkel og stram norm, utan sideformer» er brote.
Språkrådet grunngjev avslaget på innsyn med at «vi ser det slik at arbeidsdokument som er del av ein intern prosess, er til intern bruk».
Ei slik grunngjeving held ikkje når dei alt hev praktisert meirinnsyn i tilsvarande arbeidsdokument. Fyremålet med undantaket i offentleglovi er å verna arbeidsprosessen, ikkje å verna innehaldet i dokument etter eige tykke.
Språkrådet tvingar gjenom denne rettskrivingi med revestrikar og løyndehald, medan valfridomen i kjerneordtilfanget aukar mot kollaps. Dei ofrar nynorsken for skuld eigen prestisje og eige umdøme.
2012-normalen er klår til bruk, melder styrelem i Språkrådet
Kulturdepartementet godkjende ny rettskriving for nynorsk 22. september – 2012-normalen. Ho skal gjelda frå 1. august 2012, men ikkje alle er so tolmodige.
På nynorsk Wikipedia dryfter sume skribentar no innføringi av 2012-normalen. Ein skribent spør um ein skal taka i bruk ny rettskriving alt no. Styrelem i Språkrådet, Trond Trosterud, melder: «Det er ikkje noko i vegen for at vi som skribentar skal kunne ta henne i bruk allereie no».
Me kann difor slå fast at ny rettskriving, slik ho ligg fyre i innstillingi frå rettskrivingsnemndi, er den som gjeld frå 1. august 2012, utan nemnande handsaming eller endring av fagråd 3. Alle flagrante faglege mistak av rettskrivingsnemndi held soleis fram i 2012-normalen.
På nynorsk Wikipedia dryfter sume skribentar no innføringi av 2012-normalen. Ein skribent spør um ein skal taka i bruk ny rettskriving alt no. Styrelem i Språkrådet, Trond Trosterud, melder: «Det er ikkje noko i vegen for at vi som skribentar skal kunne ta henne i bruk allereie no».
Me kann difor slå fast at ny rettskriving, slik ho ligg fyre i innstillingi frå rettskrivingsnemndi, er den som gjeld frå 1. august 2012, utan nemnande handsaming eller endring av fagråd 3. Alle flagrante faglege mistak av rettskrivingsnemndi held soleis fram i 2012-normalen.
måndag 26 september 2011
Gravøl for målmangfaldet
I dag er den årlege europeiske språkdagen, då Europarådet og andre høgtidar mangfaldet av tungemål i Europa. Tanken med dagen er:
* Å vitre ålmenta um kor viktugt det er å lære mange ulike språk og på den måten fremja målmangfaldet og samskynet millom kulturane.
* Å fremja den rike mål- og kulturarven i Europa, som lyt vernast og dyrkast.
* Å mode upp til livslang språklæring i og utanfor skulen, anten det er til studie, yrke, flytjing eller utveksling, eller berre til hugnads.
I Noreg tykkjer Kulturdepartementet og Språkrådet at det er greidt å tyne den norske målarven. Til næste år vil dei kaste ut tradisjonell norsk frå offisiell nynorsk rettskriving. Dimed vert det beste høvet norske elevar har til å verte kjende med den norske målarven, burtteki.
At alt her til lands jamt vert sét gjenom bokmålsbrillor, er ille nog. At det no skal opererast inn bokmålsstar alle stader au, er hakket verre. Det er langt millom festtalone og realpolitikken.
* Å vitre ålmenta um kor viktugt det er å lære mange ulike språk og på den måten fremja målmangfaldet og samskynet millom kulturane.
* Å fremja den rike mål- og kulturarven i Europa, som lyt vernast og dyrkast.
* Å mode upp til livslang språklæring i og utanfor skulen, anten det er til studie, yrke, flytjing eller utveksling, eller berre til hugnads.
I Noreg tykkjer Kulturdepartementet og Språkrådet at det er greidt å tyne den norske målarven. Til næste år vil dei kaste ut tradisjonell norsk frå offisiell nynorsk rettskriving. Dimed vert det beste høvet norske elevar har til å verte kjende med den norske målarven, burtteki.
At alt her til lands jamt vert sét gjenom bokmålsbrillor, er ille nog. At det no skal opererast inn bokmålsstar alle stader au, er hakket verre. Det er langt millom festtalone og realpolitikken.
torsdag 22 september 2011
Noko til tilstelling
I dag fekk 2012-normalen, dei kallar no, grønt ljos frå Kulturdepartementet. 1. august 2012 skal dimed Pandora-øskja opnast for fullt i nynorsk rettskriving. Kaoset som råder i dag, skal i nokon mun institusjonaliserast gjenom rettskrivingi. – Med 2012-normalen kan dei fleste skrive nynorsk som før og framleis skrive rett, skrøyter Ottar Grepstad. Hja. «Dei fleste» skriv ikkje rett i dag, og det vert dei venteleg haldand’ fram med. Mange nye bokmålsformer skal no takast inn i offisiell nynorsk, men det gjer ikkje at folk brådt tek til å skrive rett. Nei, det fører til at folk ikkje greider å skilja millom nynorsk og bokmål og tek med seg endå meir målgods frå bokmål når dei skriv nynorsk. Snart kjem det difor krav um å «modernisere» nynorsken endå meir, so den offisielle normi liknar meir på boset dei store tekstprodusentane i stat og forlag fôrar oss med att. – 2012-normalen er laga for å vare svært lenge, segjer Grepstad. Ja, fem år er sikkert lang tid i dag som det er so gjævt med umstellingsprosessar i tid og utid.
Av mange meiningsløysor kann me nemne at det no skal vera forbode å skrive tilstelling, med di alle ord på -stelling skal bytast ut med -stilling. Men det er ikkje noko som heiter tilstilling. Dette illustrerer det vitlause i stoda godt. Kva skal vitugt folk som vil «skrive rett», gjera no? Det finst i grunnen berre tvo kòr:
* Anten kann dei låst som rettskrivingi ikkje finst på dette punktet, og skrive det einaste vituge: tilstelling.
* Eller so lyt dei finne eit anna ord, til dømes arrangement. Eller happening.
– Den nye rettskrivinga er lettare å lære og å lære bort, læt det frå Grepstad, som sannar ordtøket um å ljuge so ein trur det sjølv.
Av mange meiningsløysor kann me nemne at det no skal vera forbode å skrive tilstelling, med di alle ord på -stelling skal bytast ut med -stilling. Men det er ikkje noko som heiter tilstilling. Dette illustrerer det vitlause i stoda godt. Kva skal vitugt folk som vil «skrive rett», gjera no? Det finst i grunnen berre tvo kòr:
* Anten kann dei låst som rettskrivingi ikkje finst på dette punktet, og skrive det einaste vituge: tilstelling.
* Eller so lyt dei finne eit anna ord, til dømes arrangement. Eller happening.
– Den nye rettskrivinga er lettare å lære og å lære bort, læt det frå Grepstad, som sannar ordtøket um å ljuge so ein trur det sjølv.
torsdag 15 september 2011
Kva løyner Språkrådet?
Fyrst laug Språkrådet på seg eit vedtak av Stortinget og departementet um å taka ut klammeformsystemet - fyrst i utkastet og framlegget til ny nynorskrettskriving, so i eige brev - men korkje Stortinget eller departementet hev vedteke noko slikt. Dinæst kom tilleggsvedtaket i Språkrådet um «tilrådd norm» - ei innsniking av ny læreboknormal i strid med eige mandat. Men dette er ikkje alt, som me skal sjå.
Sist i januar la tvo rådgjevarar i Språkrådet fram eit notat til det ferdige høyringsutkastet til ny nynorskrettskriving for «Fagråd for skule og offentleg forvaltning» (eitt av fjore fagråd i Språkrådet), der «[d]e pekte på prinsipielle problem ved forslagene slik de foreligger, og viste til mulige løsninger som kan forenkle normen», som det heitte i møtereferatet. Innsyn i dette notatet kunde derimot ikkje Språkrådet gjeva; dei viste til at dette var eit internt arbeidsdokument, utan å visa til klageretten slik offentleglovi krev.
Innsyn kunde derimot Språkrådet gjeva i eit notat til høyringsutkastet frå ein annan rådgjevar i Språkrådet (her stadnamntenesta). Dette notatet, som berre var ytleg kritiskt til framlegget, vart jamvel publisert saman dei andre høyringssvari. Ein skulde tru at prinsippet um likehandsaming i forvaltningi òg galdt Språkrådet, men det gjer det altso ikkje.
Grunnen til ein slik skiftande praksis i innsynretten må vera ein annan. Det rører seg heller um ei medviti løyning av grunnleggjande negativ kritikk av rettskrivingsframlegget, medan positiv eller ytleg kritikk fær koma fram i ljoset. Men slikt kann ikkje vera eit grunnlag for avslag på krav um innsyn.
Eg stussar difor når styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, kunde segja at «[p]rosessen har vore open og demokratisk, alle synspunkt har kome fram, og alle som ville, kunne delta i debatten undervegs». Dersom dette notatet ikkje tolar offentleg innsyn etter prinsippet um meirinnsyn, burde heller ikkje rettskrivingsframlegget tola innsyn.
Sist i januar la tvo rådgjevarar i Språkrådet fram eit notat til det ferdige høyringsutkastet til ny nynorskrettskriving for «Fagråd for skule og offentleg forvaltning» (eitt av fjore fagråd i Språkrådet), der «[d]e pekte på prinsipielle problem ved forslagene slik de foreligger, og viste til mulige løsninger som kan forenkle normen», som det heitte i møtereferatet. Innsyn i dette notatet kunde derimot ikkje Språkrådet gjeva; dei viste til at dette var eit internt arbeidsdokument, utan å visa til klageretten slik offentleglovi krev.
Innsyn kunde derimot Språkrådet gjeva i eit notat til høyringsutkastet frå ein annan rådgjevar i Språkrådet (her stadnamntenesta). Dette notatet, som berre var ytleg kritiskt til framlegget, vart jamvel publisert saman dei andre høyringssvari. Ein skulde tru at prinsippet um likehandsaming i forvaltningi òg galdt Språkrådet, men det gjer det altso ikkje.
Grunnen til ein slik skiftande praksis i innsynretten må vera ein annan. Det rører seg heller um ei medviti løyning av grunnleggjande negativ kritikk av rettskrivingsframlegget, medan positiv eller ytleg kritikk fær koma fram i ljoset. Men slikt kann ikkje vera eit grunnlag for avslag på krav um innsyn.
Eg stussar difor når styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad, kunde segja at «[p]rosessen har vore open og demokratisk, alle synspunkt har kome fram, og alle som ville, kunne delta i debatten undervegs». Dersom dette notatet ikkje tolar offentleg innsyn etter prinsippet um meirinnsyn, burde heller ikkje rettskrivingsframlegget tola innsyn.
måndag 12 september 2011
Tillegg til notat um rettskrivingssaki ute
I dag sende Ivar Aasen-sambandet og Norskt Måldyrkingslag inn eit tillegg til notatet 14. august – «Analyse av arbeidet med ny rettskriving for nynorsk». I dette tillegget tek me upp emne me ikkje vann å få med i fyrste notat. Yver 16 sidor drøfter me serleg formverk og ordavleiding. Me ser oss med dette ferdige med analysen av rettskrivingsframlegget, endå det er mykje meir å taka tak i.
Departementet er ikkje lett å tolka, og me veit ikkje um rettskrivingi er ferdig fyrehavd og vert sanksjonert, eller um vedtaket um «tilrådd norm» enno ligg på vent, eller um det kjem ei avgjerd etter valet.
Me meiner likevel at det er viktugt å få dokumentert kva for ei fagleg likesæla dette rettskrivingsframlegget målber, og kor ålvorlege konsekvensar den nye rettskrivingi kjem til å få for nynorsken som bruksspråk. Den faktiske valfridomen hev auka eksplosivt, og det finst ingi samanhengar som vert tekne ålvorlege lenger i rettskrivingi. Men når folk i sentrale posisjonar ikkje fangar upp dette, er det ikkje so mykje ein kann gjera. Det skal mykje til før departementet no snur, etter di ingi tunge nynorskinstitusjonar hev teke til motmæle mot rettskrivingsframlegget.
Tillegget finn du her.
Departementet er ikkje lett å tolka, og me veit ikkje um rettskrivingi er ferdig fyrehavd og vert sanksjonert, eller um vedtaket um «tilrådd norm» enno ligg på vent, eller um det kjem ei avgjerd etter valet.
Me meiner likevel at det er viktugt å få dokumentert kva for ei fagleg likesæla dette rettskrivingsframlegget målber, og kor ålvorlege konsekvensar den nye rettskrivingi kjem til å få for nynorsken som bruksspråk. Den faktiske valfridomen hev auka eksplosivt, og det finst ingi samanhengar som vert tekne ålvorlege lenger i rettskrivingi. Men når folk i sentrale posisjonar ikkje fangar upp dette, er det ikkje so mykje ein kann gjera. Det skal mykje til før departementet no snur, etter di ingi tunge nynorskinstitusjonar hev teke til motmæle mot rettskrivingsframlegget.
Tillegget finn du her.
söndag 21 augusti 2011
Slaget um Stiklestad
Biskup Gunnar Stålsett og organisasjonen «Religioner for fred» ynskjer eit multireligiøst fredssenter på Stiklestad. Ikkje alle likar dette, endå flest alle er for fred. «Stiklestad står også for vold og religionens mørke sider», sa Stålsett til Klassekampen i juli. No kann me sjølvsagt lasta våre kristne og heidne forfedrar for at dei ikkje bygde multireligiøse fredssenter kringum i landet, men tidene var no onnorleis den gongen.
Slaget på Stiklestad var ingen kamp millom kristne og heidningar, men ein interreligiøs allianse millom trønderar og nordlendingar mot skattleggjing og sentralstyring. Det som er rett, er at Stiklestad vart eit symbol på den heilage Olav og hans mirakel, og den seinare olavskulten. Difor er òg Stiklestad eit symbol på kristendom i kristen millomaldersk lidingssymbolikk.
Ein med sterkare lut om Stiklestad er Thomas Hylland Eriksen. På den nasjonale historiekonferansen «Minnesteder - hva og hvorfor? Og for hvem?» på Stiklestad i 2005 kunde han melda at «nasjonalsymbolet Stiklestad har virket ekskluderende på det flerkulturelle» og at det «ikke er noen stor forskjell mellom nazistenes bruk av nasjonalsymboler i krigsårene og hvordan vi hegner om de samme symbolene i dag».
I etterpåklokskapen kann slike nazi-merkjelappar og magiske symbolkoplingar - i slaget um Stiklestad - verka ein smule grovkalibra. Men at sume liver i ei magisk fyrestellingsverd, jamvel millom akademikarar tvo hundrade år etter upplysningstidi, må me berre godtaka i vårt pluralistiske samfund.
Men det er mykje moralisme her òg. Det religiøse hev ikkje lenger same moraliserande grip i vårt sekulariserte Noreg. Sisteskansen - domedag - fall for naturvitskapen i global uppvarming. Nymoralismen er derimot ein god avløysar, med eigne teknikkar for å skapa kjenslor av skam og skuld. Me skal helst ha litt skuldkjensle når me vil verna um vår eigen kulturelle eksistens, og me skal liksom bera på all norsk kulturell ervesynd, uppsamla sidan vikingtidi. Og liksom annan nyinnførd trudom, legg den nymoralistiske rørsla sine gudshus på gamle kultstader - her eit interreligiøst fredssenter på Stiklestad - liksom stavkyrkjone vart bygde på tuftene av gamle gudehov.
Nymoralistane kritiserer ikkje problematiske sidor knytte til maktfaktorar - europeiske i upphav, norske i utføring - som parlamentariske institusjonar, fri pressa, utdaningsinstitusjonar, økonomisk organisering og fredssenter. Dette er for nymoralistane gode, universelle verde som kann eksporterast ut til folket. Institusjonane og kollegia deira fungerer dimed som moderne presteskap med monopol på saliggjeringi. Høgt hevja over heidenskapen i avvikande meiningar kann dei trygt diskutera den bonderomantiske absurditeten i brunosten og den eksluderande verknaden av Stiklestad. Ei slik nymoralistisk åtferd er berre med på å lokka fram paranoia, jamvel millom dei traustaste nordmenn, i møte med andre kulturar.
Slaget på Stiklestad var ingen kamp millom kristne og heidningar, men ein interreligiøs allianse millom trønderar og nordlendingar mot skattleggjing og sentralstyring. Det som er rett, er at Stiklestad vart eit symbol på den heilage Olav og hans mirakel, og den seinare olavskulten. Difor er òg Stiklestad eit symbol på kristendom i kristen millomaldersk lidingssymbolikk.
Ein med sterkare lut om Stiklestad er Thomas Hylland Eriksen. På den nasjonale historiekonferansen «Minnesteder - hva og hvorfor? Og for hvem?» på Stiklestad i 2005 kunde han melda at «nasjonalsymbolet Stiklestad har virket ekskluderende på det flerkulturelle» og at det «ikke er noen stor forskjell mellom nazistenes bruk av nasjonalsymboler i krigsårene og hvordan vi hegner om de samme symbolene i dag».
I etterpåklokskapen kann slike nazi-merkjelappar og magiske symbolkoplingar - i slaget um Stiklestad - verka ein smule grovkalibra. Men at sume liver i ei magisk fyrestellingsverd, jamvel millom akademikarar tvo hundrade år etter upplysningstidi, må me berre godtaka i vårt pluralistiske samfund.
Men det er mykje moralisme her òg. Det religiøse hev ikkje lenger same moraliserande grip i vårt sekulariserte Noreg. Sisteskansen - domedag - fall for naturvitskapen i global uppvarming. Nymoralismen er derimot ein god avløysar, med eigne teknikkar for å skapa kjenslor av skam og skuld. Me skal helst ha litt skuldkjensle når me vil verna um vår eigen kulturelle eksistens, og me skal liksom bera på all norsk kulturell ervesynd, uppsamla sidan vikingtidi. Og liksom annan nyinnførd trudom, legg den nymoralistiske rørsla sine gudshus på gamle kultstader - her eit interreligiøst fredssenter på Stiklestad - liksom stavkyrkjone vart bygde på tuftene av gamle gudehov.
Nymoralistane kritiserer ikkje problematiske sidor knytte til maktfaktorar - europeiske i upphav, norske i utføring - som parlamentariske institusjonar, fri pressa, utdaningsinstitusjonar, økonomisk organisering og fredssenter. Dette er for nymoralistane gode, universelle verde som kann eksporterast ut til folket. Institusjonane og kollegia deira fungerer dimed som moderne presteskap med monopol på saliggjeringi. Høgt hevja over heidenskapen i avvikande meiningar kann dei trygt diskutera den bonderomantiske absurditeten i brunosten og den eksluderande verknaden av Stiklestad. Ei slik nymoralistisk åtferd er berre med på å lokka fram paranoia, jamvel millom dei traustaste nordmenn, i møte med andre kulturar.
onsdag 17 augusti 2011
gag og gagg - ei innføring i statleg, nynorsk rettskrivingsmetode
Ei av dei mest kuriøse endringane av Riise-nemndi i ny rettskriving for nynorsk, eller i dette tilfellet ei stadfesting av gjeldande rettskriving, er gag el. gagg adj. ‘(tilbake)bøygd’ ➙ gag el. gagg (innst. s. 64).
Fyrste gongen eg såg framlegget gag el. gagg kom eg i stuss, fyrst og fremst av di formene var fyrehavde under pkt. «2.2.1 Enkel eller dobbel konsonant» i innstillingi, noko som i dette tilfellet er kategoriskt rangt. Då eg etter ei nærlesing såg at nemndi hadde uppført gag el. gagg i tydingi ‘(tilbake)bøygd’, kom eg di meir i stuss. For gag adj. ‘(tilbake)bøygd’ hev aldri heitt noko anna enn gag i nynorskrettskrivingi; talemålet hev vel heller ikkje havt noko anna enn uttala /ga:g/ (jf. uttala av sag f.).
Søk på gagg i Nynorskordboka gav derimot svaret. Det viser seg at nemndi hev greidt å rota saman adjektivet gag med substantivet gag el. gagg m. (utt. gægg; lån frå engelsk) 'komisk innslag'.
Eg må segja som styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad: «Krafta og soliditeten i arbeidet til nemnda imponerer. Framlegget har fagleg tyngd.»
Fyrste gongen eg såg framlegget gag el. gagg kom eg i stuss, fyrst og fremst av di formene var fyrehavde under pkt. «2.2.1 Enkel eller dobbel konsonant» i innstillingi, noko som i dette tilfellet er kategoriskt rangt. Då eg etter ei nærlesing såg at nemndi hadde uppført gag el. gagg i tydingi ‘(tilbake)bøygd’, kom eg di meir i stuss. For gag adj. ‘(tilbake)bøygd’ hev aldri heitt noko anna enn gag i nynorskrettskrivingi; talemålet hev vel heller ikkje havt noko anna enn uttala /ga:g/ (jf. uttala av sag f.).
Søk på gagg i Nynorskordboka gav derimot svaret. Det viser seg at nemndi hev greidt å rota saman adjektivet gag med substantivet gag el. gagg m. (utt. gægg; lån frå engelsk) 'komisk innslag'.
Eg må segja som styreleidaren i Språkrådet, Ottar Grepstad: «Krafta og soliditeten i arbeidet til nemnda imponerer. Framlegget har fagleg tyngd.»
måndag 15 augusti 2011
Notat um rettskrivingssaki ute
I går sende Norskt Måldyrkingslag og Ivar Aasen-sambandet eit notat til Kulturdepartementet um innstillingi til ny rettskriving for nynorsk. Gjenom drjugt 50 sidor med analyse og slutningar varast me at det er meir åfått ved arbeidet en nokon kunde ha våga å tru.
«Analysen syner at innstillingi til ny nynorskrettskriving i praksis omdefinerer nynorsk til ein variant av bokmål og tek inn ei rad nye former frå bokmål. Metoden som er nytta, er vilkårleg og skjemd av faktafeil. Trass i vidfemnande, men tilfelleleg utkasting av tradisjonelle og typologiske former vert framlegget mindre stramt enn gjeldande rettskriving. Prinsippi frå Stortinget og departementet om sjølvstendig normering av nynorsk og stabilitet i rettskrivingi er heilt tilsidesette. Prosessen har vore einspora, men utan at dei røynlege føresetnadene for arbeidet har vore framlagde for ålmenta, tvert imot det retoriske fokuset på ein «open prosess». Tanken om ei ny «tilrådd norm» gjer narr av heile prosessen.»
Heile notatet finn du her.
No fær me sjå kva Kulturdepartementet synest um denne handsamingi av eit kulturmål.
«Analysen syner at innstillingi til ny nynorskrettskriving i praksis omdefinerer nynorsk til ein variant av bokmål og tek inn ei rad nye former frå bokmål. Metoden som er nytta, er vilkårleg og skjemd av faktafeil. Trass i vidfemnande, men tilfelleleg utkasting av tradisjonelle og typologiske former vert framlegget mindre stramt enn gjeldande rettskriving. Prinsippi frå Stortinget og departementet om sjølvstendig normering av nynorsk og stabilitet i rettskrivingi er heilt tilsidesette. Prosessen har vore einspora, men utan at dei røynlege føresetnadene for arbeidet har vore framlagde for ålmenta, tvert imot det retoriske fokuset på ein «open prosess». Tanken om ei ny «tilrådd norm» gjer narr av heile prosessen.»
Heile notatet finn du her.
No fær me sjå kva Kulturdepartementet synest um denne handsamingi av eit kulturmål.
tisdag 7 juni 2011
Eksamen i munnleg nynorsk
Framhaldssoga um valfritt sidemål kravlar på. No segjer skulebyråden i Oslo at han vil gå inn for å gjera den skriftlege delen av sidemålet valfri. Les: valfri nynorsk. Sér me burt frå at det ikkje er upp til skulebyråden å endre læreplanen i skulen, men å syte for at elevane fær den undervisingi dei har krav på, sit me like fullt att med eit forvitnelegt spursmål:
Når den skriftlege delen fell burt, kva fær me då? Jau, munnleg nynorsk.
Munnleg nynorsk, eller tala norsk, me kallar, er sant og visst noko mange treng upplæring i. Me høyrer jamt gjerdlause uttal som [sʉ:mar], [ja:ʈa] og [fyʂʈ] for sumar, hjarta og fyrst, der det heller munde låte [sumar], [jaʈa] og [fʏst]. For d’er no so, må vita, at nynorsk har sine eigne uttalereglar som vik av frå hosse bokmål vert uttala. Me les ikkje fransk med tyske uttalereglar heller.
Kvifor lærer me kje dette i skulen? Jau, med samnorskpolitikken, som held fram under falskt flagg med rettskrivingsnemndi for Nynorsk 2012™, er nynorsk vorti ei gjerdlaus blanding av norsk og bokmål som blandar tvo normeringsprinsipp i same gryta. Dét er kje noko samnorskpampane vil høyre gjeti, og difor er det ikkje med i læreplanen. So ein næming veit snaudt um d’er fugl eller fisk han set tennene i når han gapar yver nynorske ord. Ikkje utan upplæring.
Er det so at skulebyråden i Oslo vil rette upp i dette mishøvet og syte for god upplæring i munnleg nynorsk, lyt me strakst takke ’om for godt upptak til gagns verk. Den valfrie skriftlege delen vert usætande då – lærer elevane god munnleg nynorsk etter ekte nynorske reglar, vert dei skrivand mange gonger betre, heilt av seg sjølve, en det dei gjer i dag med skriftleg nynorsk på timeplanen.
Men er det so at skulebyråden berre talar tull og meiner pylse (valflesk), lyt me spyrja’n um prinsippet um valfridom femner høvet til å velja ei god og fullnøgjande upplæring, for dét vantar i dag.
Når den skriftlege delen fell burt, kva fær me då? Jau, munnleg nynorsk.
Munnleg nynorsk, eller tala norsk, me kallar, er sant og visst noko mange treng upplæring i. Me høyrer jamt gjerdlause uttal som [sʉ:mar], [ja:ʈa] og [fyʂʈ] for sumar, hjarta og fyrst, der det heller munde låte [sumar], [jaʈa] og [fʏst]. For d’er no so, må vita, at nynorsk har sine eigne uttalereglar som vik av frå hosse bokmål vert uttala. Me les ikkje fransk med tyske uttalereglar heller.
Kvifor lærer me kje dette i skulen? Jau, med samnorskpolitikken, som held fram under falskt flagg med rettskrivingsnemndi for Nynorsk 2012™, er nynorsk vorti ei gjerdlaus blanding av norsk og bokmål som blandar tvo normeringsprinsipp i same gryta. Dét er kje noko samnorskpampane vil høyre gjeti, og difor er det ikkje med i læreplanen. So ein næming veit snaudt um d’er fugl eller fisk han set tennene i når han gapar yver nynorske ord. Ikkje utan upplæring.
Er det so at skulebyråden i Oslo vil rette upp i dette mishøvet og syte for god upplæring i munnleg nynorsk, lyt me strakst takke ’om for godt upptak til gagns verk. Den valfrie skriftlege delen vert usætande då – lærer elevane god munnleg nynorsk etter ekte nynorske reglar, vert dei skrivand mange gonger betre, heilt av seg sjølve, en det dei gjer i dag med skriftleg nynorsk på timeplanen.
Men er det so at skulebyråden berre talar tull og meiner pylse (valflesk), lyt me spyrja’n um prinsippet um valfridom femner høvet til å velja ei god og fullnøgjande upplæring, for dét vantar i dag.
Normering på kammerset
Språkrådet samtykte 20. mai til ny nynorskrettskriving, utan sideformer. Endå fyrste punkt i mandatet til rettskrivingsnemndi var å laga «ei tydeleg, enkel og stram norm for nynorsk, utan sideformer», slær vedtaket 20. mai kontra og segjer at valfridomen no vert so stor, at Språkrådet difor skal laga ei «tilrådd norm» (utan valfridom) til bruk i offentlege og private institusjonar.
Det er usannsynlegt, serleg i alt formmylderet, at staten ikkje fylgjer tilrådingi åt Språkrådet – «statens fagorgan i språkspørsmål». Bruksområdet og kunnskapskravet til «tilrådd norm» og gamal læreboknormal fell då saman. «Tilrådd norm» svarar til gamal læreboknormal, innkomen bakvegen. Alt utanfor «tilrådd norm» svarar til gamal sideformnormal.
Når skilet millom side- og hovudformer ikkje lenger er vedtektfest, vert normeringi og godkjenningi av ny «læreboknormal» flutt ned på administrasjonsnivå. Det er same nivå som når Språkrådet gjev råd i teiknsetjing eller gjer innkjøp til kaffien. Departementet misser då avgjerdsmakt, og ålmenta misser innsyn. Høyringsrunden var på falske vilkòr.
Språkrådet bed departementet godkjenna ny rettskriving fyre 1. september 2011, innan «tilrådd norm» vert vedteki på styremøtet februar 2012. Skulde Språkrådet lyfta normeringi av «tilrådd norm» upp på eit høgare, meir offisielt nivå enn eit administrasjonsnivå, inneber det ein synleg kritikk av rettskrivingsnemndi og ei formell umgjering av styrevedtaket um å taka burt normhierarkiet. Då fell heile argumentasjonen for den nye rettskrivingi i grus. Difor lyt normeringi av ny «læreboknormal» gjerast på administrasjonsnivå, på «kammerset». Aldri er nynorsken vorten normert av so få og med so liti innsyn.
Vedtaket um ei «tilrådd norm» målber at siste ord heller ikkje denne gongen er sagt um normeringi eller normhierarkiet, liksom sist gong departementet avviste rettskrivingsframlegget.
Det er usannsynlegt, serleg i alt formmylderet, at staten ikkje fylgjer tilrådingi åt Språkrådet – «statens fagorgan i språkspørsmål». Bruksområdet og kunnskapskravet til «tilrådd norm» og gamal læreboknormal fell då saman. «Tilrådd norm» svarar til gamal læreboknormal, innkomen bakvegen. Alt utanfor «tilrådd norm» svarar til gamal sideformnormal.
Når skilet millom side- og hovudformer ikkje lenger er vedtektfest, vert normeringi og godkjenningi av ny «læreboknormal» flutt ned på administrasjonsnivå. Det er same nivå som når Språkrådet gjev råd i teiknsetjing eller gjer innkjøp til kaffien. Departementet misser då avgjerdsmakt, og ålmenta misser innsyn. Høyringsrunden var på falske vilkòr.
Språkrådet bed departementet godkjenna ny rettskriving fyre 1. september 2011, innan «tilrådd norm» vert vedteki på styremøtet februar 2012. Skulde Språkrådet lyfta normeringi av «tilrådd norm» upp på eit høgare, meir offisielt nivå enn eit administrasjonsnivå, inneber det ein synleg kritikk av rettskrivingsnemndi og ei formell umgjering av styrevedtaket um å taka burt normhierarkiet. Då fell heile argumentasjonen for den nye rettskrivingi i grus. Difor lyt normeringi av ny «læreboknormal» gjerast på administrasjonsnivå, på «kammerset». Aldri er nynorsken vorten normert av so få og med so liti innsyn.
Vedtaket um ei «tilrådd norm» målber at siste ord heller ikkje denne gongen er sagt um normeringi eller normhierarkiet, liksom sist gong departementet avviste rettskrivingsframlegget.
lördag 4 juni 2011
Norskkarakterar i samanhang
Åtaki på sidemålet, løyndenamn for upplæring i nynorsk i «bokmålsland», held fram. No vil dei ikkje ha eigen karakter i – me fær segja det som det er – nynorsk. Berre éin norskkarakter, takk.
Me veit vel hosse det gjeng i skulen; er det eit fag eller emne du ikkje fær karkaterar i, er det likt til at det vert ein kosetime av det. Og då er det kje fag og læring du kosar deg med. Det er det eine.
Upplæringi i nynorsk er i flestalle skulane so gjerdlaus at det ikkje er fagleg forsvarleg å prøve elevane med karakterar. Løysingi burde vera å rette upp undervisingi, ikkje å fjerne karakteren. Det er det andre.
Den upplæringi som finst, er knytt til gjeldande nynorsknorm. Noko anna vøre utenkjelegt. Men med den samnorske normeringssoga me slit med i dag, skjer det elevane av frå fyredømi som ligg i blømingstidi til klassisk og tradisjonell nynorsk, og gjer det uråd å nytte systemtenkjing og målføri som pedagogiske hjelperåder. Det er det tridje.
Desse tri umstendi syner at det gjeng ein raud tråd frå karakterspursmålet til arbeidet med den nye rettskrivingi for nynorsk. Ein kann kje normere eit upplæringsmål utan umhug for hosse det kann lærast i skulen. Framlegget til ny nynorsknorm, Nynorsk 2012™ eg kallar, vil uattrande gjera offisiell nynorsk til eit underbruk av bokmål og er ein pedagogisk katastrofe for alt som autonomt fag heiter. Slik sét vert burtfallet av ein eigen karakter berre ei logisk fylgje av den røynlege stoda.
Skal ein berge nynorsk med ein eigen karakter i upplæringi, lyt ein fyrst berge nynorsk som eit mål med ein eigen karakter (serhått) det gjev meining å få upplæring i.
Me veit vel hosse det gjeng i skulen; er det eit fag eller emne du ikkje fær karkaterar i, er det likt til at det vert ein kosetime av det. Og då er det kje fag og læring du kosar deg med. Det er det eine.
Upplæringi i nynorsk er i flestalle skulane so gjerdlaus at det ikkje er fagleg forsvarleg å prøve elevane med karakterar. Løysingi burde vera å rette upp undervisingi, ikkje å fjerne karakteren. Det er det andre.
Den upplæringi som finst, er knytt til gjeldande nynorsknorm. Noko anna vøre utenkjelegt. Men med den samnorske normeringssoga me slit med i dag, skjer det elevane av frå fyredømi som ligg i blømingstidi til klassisk og tradisjonell nynorsk, og gjer det uråd å nytte systemtenkjing og målføri som pedagogiske hjelperåder. Det er det tridje.
Desse tri umstendi syner at det gjeng ein raud tråd frå karakterspursmålet til arbeidet med den nye rettskrivingi for nynorsk. Ein kann kje normere eit upplæringsmål utan umhug for hosse det kann lærast i skulen. Framlegget til ny nynorsknorm, Nynorsk 2012™ eg kallar, vil uattrande gjera offisiell nynorsk til eit underbruk av bokmål og er ein pedagogisk katastrofe for alt som autonomt fag heiter. Slik sét vert burtfallet av ein eigen karakter berre ei logisk fylgje av den røynlege stoda.
Skal ein berge nynorsk med ein eigen karakter i upplæringi, lyt ein fyrst berge nynorsk som eit mål med ein eigen karakter (serhått) det gjev meining å få upplæring i.
Prenumerera på:
Inlägg (Atom)
Inlägg
